Tuesday, April 12, 2022

CIKHA KHUA TANGTHU
Cikha pen Tuivai lui leh Cikha lui kituntuahna mun zang teng hi-a, Tuivai lui gal ah Khuadam zang leh Kansau zang omin Cikha lui khanglam Tuivai lui tawh kikalah Mauvom zang om hi. Mauvom zang lamah Mikangte in Vanlengtual khat to uh aa galpi nihna hun sungin vanleng tu zelzel hi. Cikha zang lam teng ah kumpi te camp (giah phual) tuamtuam sat uh aa, Khuaivum gam sunga taaksing haam teng phukin set singatna tawh at ziahziah uh hi. Singatsate India gam lamah zuak to hi. Set singatsate zan ciangin meivakin zang uha amau omna teng mei tang zihziah hi.
1943 kum Japan ten hong sim toh uh ciangin Cikha camp a om khempeuh zong a mawtaw te uh nusia in India gam ah tai to uh hi. 1945 kum galpi nihna hong ven ciangin, Cikha zang lam hong paipai uh ciang in zang lo khawh ding hong lung lutin Pu Cin Za Thawng makai in a maakte Pu Gin Suan leh Pu Gin Zam te tawh zang lo khawh ding hong kipan uh hi. Mauvom khua pan tai 5 tai 6 bang gamla a vaikuanna haksa lua ahih manin buk lamin hong teeng uh hi.
Tua banga a ten hun sungun Khuaivum khua hausaten nawngkai sak den a hih manin, Cikha pen khua kip khat a suah theih nadingin 1956 kum ciangin Tedim a om a naupa Pu Tuan Khaw Kham (assistant public relation officer - APRO) panpihna tawh Tedim vuandok zum ah ngetna lai khia uh hi.
Khua kip suah nading ngetna lai khia cih thu a ki zak ciangin a gam nei Khuaivum khua hausate in kankuatna lai 1957 kum ciangin Tedim Vuandok zum mah ah na khia uh hi. 1958 kum ciangin khua kip piak tham maw piak tham lo cih thukan mi pawl khat hong pai uh hi.
Tua kum mahin palik hong kikoih ding cih thu om a hih manin, palikte hong om theih nading inn lam dingin hong kisawla, Cikha, Kansau, Khuaivum khua te pan kihuan hi.
Khua kip suah theih nading inn phazah zong kicinga, palikte om nading innte zong kizo ta hi. Tua hi a 1959 kum kipat lamin khuakip ngahna laipi tawh Pu Cin Za Thawng Tedim pan Cikha hong ciah hi. Tua hunin Cikha khua pen Khuaivum khua pai tohna taak mual dung nuai ah kitenga inn 20 khawng tawh a dim hi pah hi.
Kumpi in khua khantoh nading a tuamtuam hong vaihawmsak a, khuata zato, kumpi tan 7 sang, ATO-Myo-UK, kumpi vanzuakna, lo kho zum cihte zong hong koih sak pah hi. Ahi zong in Pu Cin Za Thawng pen khua kip a ngah nading gimna tawlna tampi a thuak khit zawh 1964 kum November ni 4 ni-in a it a ngaih a zi a ta, a u a nau, a khua a tui nusia-in hong sihsan ta hi.
*Cikha khua tuahna:* ATO Kham Khan Pau a om lai in Mauvom gam taangpi a kici kuama teen lohna ngalbulo hompi lakah ATO zum, a inn, laiat pa inn leh peon pa inn kilam hi. 1969 kum ciangin ATO Kham Khan Pau te Kaptel transfer in ATO Thawng Cin Suan hong tung to hi.
Cikha ATO zum leh innte, Pa Cin Khaw Zam, Pa Thang Khan Dal, Sia Langh Sawm Mang te kikumin Cikha khua lui teng Cikha sanginn leh tualpi gei Tedim leh Imphal lam dung ah tuah dingin ni khat, ATO Thawng Cin Suan leh police station officer Kham Khan Dal te ki hopiha, hong thukimpih uh a hih manin 1970 kim sungin inn 10 kituah pah in, a kumkum in inn tampi kituahtuah hi.
Ni khat, Pu Cin Za Thawng tawh khua sat khawm Pu Gin Suan in, nang, Langh Sawm Mang ka khuasatna ah bang hong zong na hiam, na khua Kaptel ah ciah suk mengmeng in ci’n ong tawng ngei hi.
Tua hun pan kipan Cikha khua zong khang to mahmah a, tan sawm sang zong om ta, lupna 16 zato, sikkhau zum, phone, khuaphia mei cihte zong om ta hi.
Khuasatpa khangthu a tom; Mauvom khua Pu Hau Tuan in tapa 4 a neih sung pan a nautum pen Pu Lal Khan Thang hi a, Pi Dim Khaw Niang tawh tapa 7 a neihsa sung pan Pu Cin Za Thawng a u pen a hihi. Amau unau sung pan a neu pen nihna Pu Tuan Khaw Kham bek mah nungta lai-a kum 85 pha ta hi.
*Pu Cin Za Thawng te unau teng:*
1. Cin Za Thawng – si
2. Thawn Khaw Pau – si
3. Kam Cin Dal – si
4. min mangngilh -si
5. a Ni Niang min pi tel lo – si
6. Tuan Khaw Kham
7. min mangngilh – si
*Pi Don Khaw Niang te unau:*
1. Don Khaw Niang – si
2. Zel Za Vung (tel lo)
3. Cin Khan Kap (tel lo)
Kum 1964 October in Khuasaatpa or Hausapa Pu Cin Za Thawng in ong sihsan aa, India leh Kawlgam galkap te in Zongei na tawh thau lot ziahziah in zahtaakna lianpi pia in sivui uh hi.
Pu Cin Za Thawng pen San Thum ngah hi aa, Mangkang kumpi te khuasung ah a om lai tak in sikkhau to, limlang let leh kamphen cih te seem hi. A nu leh pa in zi guan nuam uh ahih man in sam uh aa, Suangphuh khua hausapa tanu neu pen Pi Don Khaw Niang tawh ki teengsak uh hi. Tapa 3 leh tanu 2 nei uh aa, tu laitak in a tanu 2 te bek mah nungta lai hi.
*Pu Cin Za Thawng leh Pi Don Khaw Niang te tate teng:*
Nu Vung Ngaih Lian (w/o Pastor Langh Sawm Mang) – Yangon
Pa Thang Za Dong (si) – Cikha
Pa Kham Khan Thang (si) – Cikha
Pa Zam Khen Pau (si) – Tamu
Nu Niang Khaw Lun (w/o Pa Do Kang) – Cikha
Taangthu a kicing in ciaptehna bangmah om lo aa, a nuai aa a kaikhawm te ii theihsun leh telsun teng ki at ahih manin kicin lohnate hong mai sak un.
A kaikhawm;
Rev. Pu Tuan Khaw Kham
Nu Vung Ngaih Lian
Pastor Langh Sawm Mang

Saturday, July 11, 2020

ZOMITE KI MAKAIH ZIA ETCIAN NA
(An Analytical Survey of Zomi Society)

I it mahmah I ZOMI te sungah aneu pau alian pau in ei Zomi te makai lawhsapna ( leadership crisis) nei hang i ci kheukho a lamdang kasa hi. Ahang in tangtawnga kipan in Zomi te- in Hausa, Siampu, Sikseek, makai nam thum tawh khua a saat ngekngek minampi, tualsung nuntakna ah zong Sialcing upa, Sawm upa, Lawm upa ci- in upa makai a nei diudeu minam liante hi lo i hiam? Cik a makai te langpan a pheng nuntak ngei i hihiam? Bangdia tusansan a makai lawhsam liang a pheng nuntak zelzul khamawk I hihiam? Hici liang in acing omlo tuuno hon bang a, a pheng nuntak zelzul dingin ei kua in hong bum khong hiam guai aw ? Bangdia tual biakna Pusa Pasa I biak lai a thukhual a, atung a i gensa tualsung makai te thumang a, a nungta diamdiam Zomite, Pasian thudam hongtun kum100 val khit ciang in makai dongtuahna ( leadership crisis ) nei saansaan mawk I hihiam? cih nasa lua in keima mimal ngaihsutna kong lui khia hi

I. BAANGKUA TE ( Leaders )

Zomi te i nuntak i khuasak na ah mawk nuntak hethet lo-in innkuan khat nuntakna bek nangawn ah nopna dahna a hong gamtang dingin PANMUN I nei dimdiam hi. BAANGKUA ( Thalloh) i nei a, tuapen innteek te sanggam, beh lel phung te hi in innteek te taang a vai khempeuh ahawm ngam giap giap ding te a hihi Amau te pen tuhun in I gam, i minam leh i Pawlpi te- ah MAKAI ( Leader) i cihcih te a hihi Makai te siam in a makaihna uh a ki pahtaak ciang in , "A makaihna in muibun mahmah ei!" (very effective leadership ) ki ci hi.

II. TANU TE ( Managers )

Innkuan sung panmun vai ah a atung a i gensa Bangkua te ban ah TANU TE ci-in i nei leuleu a tuapen sepding bawl ding khempeuh asem abawl ding te a hi uh hi. Inntek te tanu mokhak tuu te lam kiseh kikoih hi. Amaute vaai a hawm ding te hii lo-in atung a i gensa Bangkua ( Thalloh ) te vaihawm sate a sem khia dingte a hi uh hi. Thu vaihawm ( Makai te ) hi lo'in inntek te kuppih a Bangkua te vaihawm sa te a sem khia ding uh a hihi. Buai sungteng in inntek te neihsa van kuang leh keu tutphah sabuai akipan na khempeuh ama mun
mun ah kep sinsen ding pen TANU te vaipuak ahi hi. Tua bang a na khempeuh khat zong thelthang pelem sak lo, leh vai tasam sak lo - a; a kem sinsen thei te pen TANU SIAM -TANUBEL kici in kipaakta kizahtaak pah hi. Hih TANU TE nasep I et ciang in tuhun a kipawlna khat peuhpeuh ah MANAGER i cih te a hihi. TANU ( MANAGER ) te siam in vai khempeuh alem ciang In atung a BANGKUA - MAKAI te bang in Muibun ( Effective ) ki ci lo in in TANU te Zaptel ( Efficient ) kici hi
Bangkua tawh a kibang MAKAI te lungtup ding pen Muibutna (Effective) hi- I-a ,Tanute tawh a kibang Manager te hanciam ding pen Bel ding Zaptel ding ( Efficietcy ) ding bek a hihi.

III. MAKAITE LEH MANAGER TE
( Leaders and Managers )

MAKAI lawhsapna vai a thu hizah la hizah kong gen napen Zomi te in MAKAI (BANGKUA -Leader ) leh (TANU -Manager) te a siamna leh a vaipuak uh a kilamdan lam phawk kha lo- in mii khempeuh Makai siam ding vive in I lamen khathong hi. Na hihiau lo hi. Makai siam tampi Manager zong a siam om a Manager kim in Makaih siamna nei lo uh a zong utlo lai uh hi Zomi te" Makai dongtuahna ( Leadership crisis) tawh kisai in iphawk ding in ka gen nuam hi.

1. Mihon tawh kizom kipeh in nasep vaipuak anei khempeuh Makai ( Bangkua - Thalloh ) siam hi laizang lo hi. Lamen lua kei in. Nalung kia in na khasiat na hong tam ding hi Zum nasem khempeuh makai hi zenzen lo hi. Kumpi ualian khem peuh zong makai hi zenzen lo hi. TANU - Manager asiam uh leh siam kha thei bek ding hi.

2. I minam sung ah Gam leh Minam makai( Political leader) dingin Makai siamna nei a, Minam zong vei acih in vei in M hu Minam makaih ding lawpna le lungthawhna ( Motivation) a nei leh University pan in Politics taawh kipeh ( related subjects like Political Sicience, Law, IR , History etcs.) asin te sung pan in I minam makai ding i ngah zawh ding kisam mahmah ding hi Tampi tak zong om ding a tuate i tawsawn i phungvuh zawh ding kisam ding hi. Gen phapha nuam ing. Tuhun i Minam Makai ding in Khangthak pilna a nei University Sang ong te leh Minam veina LUNGPHUT(Motivation) nei te I kisam hi.

Makai ( Leader - Bangkua) leh Manager - Tanu) a kilamdan zia a kitel zawdeuh khak leh ci in thupiang khat Kong gen nuam hi. Kum 1970 pawl in Kawlgambup Tuiphum Pawlpi Kipawlna (MBC) Thu Zeekpi General Secretary
ding in a ki zahtak mah Leitung Laisiangtho Sang minthang Yale Divinity Shool sangong makaih siam Rev. U Ba Hmyin mipi deihna tawh kipeh hi. Tuaciang in Amah in " Kei General Secretary ding in nong deih takpi uh leh Kei Hong huh ding Associate Genetal Secretsry dinging Rev. Mahn Poway Hong koih sak un " ci ekh hi. Amah kideih lua a hihman in Rev Mahn Powav pen Pwo Kayin Baptist te kiang ah Klingon a, amau in zong Hong it ngam lo-in Hong pahpah uh hi.  Rev. Mahm Po Way pen Supply Menzi pensen hi a Manager so pen kuama mai ah a tai lo ahihi. MAKAI  (Banfkua ) siam Rev u Ba Hymin leh Manager ( Tanuk) siam Rev Mahn Poway Hong kithuah uh ciang in amau tuak ah siam tuak uh ahih man in minam ( racial ) Convention sim ah  cikmah cikmah a kinei ngei khia lo LOGISTIC CONFERENCE Hong bawl pih uh a Baptist nasepna khangto mahmah pah hi Makai ( Bangkua) leh Manager( Tanu ) pen atuam tuak hi a sem khawm thei le uh mazang mah mah uh hi.

V. MAKAI DAWL TUAMTUAM TE
( Levels of Leadership)

A. LEITUNGBUP HUAP MAKAI ( World level)
Leitungbup makaihna ah a kihel zo ding pen haksa in kikhaat mahmah a mi tampi neih zawh ding zong hi lo hi. Pasian in ei Zomi te hong angvan a dawi havang kal ah Pu Hau Do Suan le Pu Hau Khan Sum te i nei a I angtang hi. Sawtpi hong cidam ding uh leh amau te banzom ding i lawhsap loh na ding thu i nget nget ding a hi hi.
Hi bang leitungbup mun sangpi ah bel mitampi tun zawh ding hi lo in zong tup masak a neih ngam loh hi phot hi. Tu a i Pu tegel mah bangin a muibun ( effective )  mi tawm khat kisam hi hang !

B. GAMBUP DAWL ADING (National level)

I teena Kawlgambup dawl a ki hel zo ding Makai ( Bangkua leh Tanu ) siam tampi I kisam hi. Minam makai ding ( Politicians ) ding pen i minam vei taktak leh makaih siamna taktak a nei mi pawl khat i kisam hi. I minam kalsuan zia ding leh i mailam ding muhkholhna ( Vision ) nei in tua a muhkholhna uh mipi te in zong mukhol thei a, amau muhkholhna ah i pan huan theih na ding in hong hup thei leh hong hup zo ding khop a thugen siam Makai ahih ding uh kisam hi. Zuau gen hathat mawk a mi khem thei thugen siam pawl khat om hi. Makai taktak ( politicians) te pen zuau mut thei dangnaal mawkmawk MUTPU te hi lo in thumaana ( integrity) nei a; mihup thei khop ding in mihon mai a thugen ( public speech) a siam te hi ding hi. A thugen uh leh a nuntak zia uh, leh asep abawl uh kituak hamtang ding hi. Hibang Makai (Bangkua) siam taktak pen I minam sungah a tampen thum leh li kaan I kisam kei hi.Thu haksa ,( issue ) khat peuhpeuh i tuah khak ciangin amau teng hong kikum in amau hong makaihkaih na I zuih siam ding kisam hi. Manager ( Tanu) leuleu bel tampi I kisam hi. Pasian hong piak I kumpi ulian khempeuh Tanu ( Manager) siam hong hi hen la, i khua i tui tek ah i Hausa i Upa khempeuh Manager ( Tanu) siam vive hong hi le uh, i gam i lei kalsuan na hong zang mahmah ding hi. Makai ( Bangkua ) siam mahmah tawm I kisam a Manager ( Tanu) siam mahmah tampi i kisam hi.

Thu hizah, la hizah kong suut buang in Minam Makai ( politician) te nungtolh theihna leh vanghem theihna ( pitfalls of political leaders) nam li gen loh ding hi sa thei lo ka hihman in kong gen hamtang nuam a tua te in;
Power ( Vaang )
Popularity ( Minthanna )
Prestige ( zaneihna )
Property ( Neih leh lam )
Makai khat a hihman uh tawh thuman tak in atung hamphatna nam li te angah ding uh a kilawm zah angah sa uh zong hi kha ding a, a hizong in huaihamna tawh angah ding a kilawm zah sang a tam zaw aham, aphaam, a luah uh ciangin amakaihna vaan.g uh a kiam suk duaiduai ta hi thong hi. Amin un bangmah man nawn lo khong hj

THUKHUPNA
ZOMITE Makai lawhsam hang ci- in i lui lui a i zaithha pat bangin a neem duaiduai hi. Mi, Manager ( Tanu ) siam kimlaai Makai ( Bangkua ) dingin lamen khial kha I hihman in a lungkia kha pak bek i hi hi. Lungkia het kei ni. Tulai Zomi tuailai momo te sung ah Makai ( Bangkua) siam ding tampi i nei a, Manager ( Tanu ) siam ding zong a vum in vum hi. A beisa hun in hih tegel gawmkhawm nianua kha i hihman in kuate MAKAI (Bangkua) kuate MANAGER (Tanu) cih i khen siang theih loh man bek hi
A sawt lo a hong paih khia ding Zomi momo te sung ah Makai- Bangkua siam ding tampi nei hi hang! Mukhol zo ing! Lung lau kei in. Tua Makai te hong pi nana Zomi khem peuh in I zuih iailiai ding bek hi ding hi Pasian in ZOMIBUP MINAM MAKAI ding asawt lo in hong pia tahen!

Rev. Dr. Pau Khan En

Saturday, May 14, 2016

Facebook setting bawl dan ding

ၤFacebook ရဲ ့အေကာင္ ့ setting ေတြကို ကၽြမ္းကၽြမ္းက်င္က်င္ နားလည္သေဘာေပါက္လိုသူမ်ားအတြက္ပါ။
ဒီအေၾကာင္းေတြကိုနားလည္ သေဘာေပါက္သြားျပီဆိုရင္သူငယ္ခ်င္းတို႔့အေကာင္ ့ေတြဟာလံုျခံဳမွဳ ရိွလာမွာျဖစ္သလို မသိနားနိုးနဲ ့ ထိတ္လန္ ့ေၾကာက္ရြံ ့ေနစရာမလိုေတာ ့ပါဘူး။
တခ်ိဳ႔သူငယ္ခ်င္းေတြဆို Like မရတာတို႔...Security Code ေတာင္းၿပီး FB သံုးမရေတာ့တာေတြရယ္..Account Hack ခံရတာေတြမၾကံဳရေအာင္ ကိုယ့္ရဲ႕ Facebook Setting ထဲ၀င္ၿပီးလံုၿခံဳေရးစနစ္ေတြတိုးၿမင့္ထားလို႔ရတယ္...
သိျပီးသားသူငယ္ခ်င္းေတြလည္းရွိမွာပါ။ဒါေပမယ္ ့အေျခခံကေနစျပီးေလ ့လာနိုင္ေအာင္တင္ေပးလိုက္တာပါ။
General account settings
---------------------------------------------------
Name =ဆိုတာကေတာ့မိမိနာမည္ပါ။
Username =ကေတာ ့မိမိအသံုးျပဳေနတဲ ့အေကာင္ ့နာမည္ပါ။ သူ ့ကိုသူငယ္ခ်င္းေတြကို မိမိလိပ္စာေပးတဲ ့ေနရာမွာအသံုးျပဳလုိ ့ရပါတယ္။
Email =ကေတ့ာမိမိရဲ႕အီးေမးလိပ္စာပါ။
Networks =ဆိုတာက
သာမန္userတစ္ေယာက္အေနနဲ ့မသံုးပါဘူး
Language =ဆိုတာကေတာ ့ဘာသာစကားေတြေျပာင္းတဲ ့ေနရာပါ။ facebook ကိုျမန္မာလိုသံုးခ်င္သူမ်ားအတြက္ဆိုရင္ေတာ ့ အဲဒီေနရာမွာ ျမန္မာလိုေျပာင္းလဲသံုးစြဲလို ့ရပါတယ္။

Security settings
---------------------------------------
ဒီေကာင္ေလးကေတာ ့မိမိတို ့ရဲ ့အေကာင္ ့လံုျခံဳေရးအတြက္မျဖစ္မေနသိထားသင္ ့ပါတယ္။ေအာက္မွာ
အေသးစိတ္ကိုရွင္းျပေပးထားပါတယ္။

Secure browsing
-------------------------------------
ဒီေကာင္ေလးကိုေတာ ့ virus ,spam , hacker ေတြရန္မွကင္းေဝးေအာင္အသံုးျပဳပါတယ္။Edit ကိုနိပ္ျပီးအမွန္ေလးျခစ္ထားေပးရင္save change လုပ္ထားေပးရင္ အကာအကြယ္တစ္ခုေတာ ့အေထာက္အကူရပါတယ္။

Login notification
----------------------------------
ဒီေကာင္ေလးကေတာ ့မိမိတို ့ account ကို အသံုးျပဳတိုင္း message ေလးနဲ ့မိမိကိုသတိေပးပါတယ္။
ဒီေနရာမွာ အီးေမး message လိုခ်င္ရင္ email message ေနရာမွာ အမွန္ျခစ္ေပးထားရင္ မိမိတို ့အေကာင္ ့ကို ဝင္ေရာက္တိုင္း မိမိရဲ ့အီးေမး ကို message ပို ့ေပးမွာျဖစ္ပါတယ္။

Login apporvals
----------------------------
Login apporvals လုပ္တယ္ဆိုတာကေတာ ့ unknow browser ေတြနဲ ့မိမိတို ့အေကာင္ ့ကိုဝင္ေရာက္မယ္ဆိုရင္ မိမိ ခြင္ ့ျပဳ ခ်က္ရမွာသာ ဝင္ေရာက္လို ့ရပါတယ္။
ဒီေနရာမွာ မိမိက ကိုယ္ ့ရဲ ့ password ကိုေျပာျပျပီး တစ္ျခားသူငယ္ခ်င္းတစ္ေယာက္ကို ဝင္ခိုင္းသည္ထားအံုး မိမိရဲ ့ခြင္ ့ျပဳခ်က္မရရိွပါက ။မိမိအေကာင္ ့ကို ဘယ္လိုမွဝင္ေရာက္လို ့မရနိုင္ပါ။။တကယ္လို ့လံုျခံဳေရး တိုးျမွင္ ့သည္ ့အခါမ်ိဳး တြင္သံုးနိုင္ပါသည္။

Get started ကိုနိပ္လိုက္ရင္ မိမိတု္ိ ့ account ကို login ဝင္တိုင္း ဖုန္းကေန security code ရယူျပီးလံုျခံဳေရးကိုနွစ္ထပ္ ထပ္မံတိုးျမွင္ ့လို ့ရပါတယ္။

Code generator
----------------------------------
Code generator ဆိုတာကေတာ ့facebook application ကို code gerneate နဲ ့ လံုျခံဳ ေအာင္ ျပဳလုပ္ျခင္းပါ ။

အသံုးျပဳခ်င္တယ္ဆိုရင္ set up ကိုန္ိုပ္ပါ။မိမိ password ကိုထည္ ့ပါ။ျပီးရင္ sumbit ကိုနိပ္ပါ။

မိမိၾကိဳက္တဲ ့ security code ကိုထည္ ့ပါ။

App password
---------------------------------
App password ဆိုတာကလည္းလံုျခံဳေရး ကို ထပ္မံတိုးျမွင္ ့ထားတဲ ့( special password ) ပါပဲ။ဒီေကာင္ေလးကို မိမိတို ့ login ဝင္ေရာက္တိုင္း တစ္ၾကိမ္သာအသံုးျပဳလို ့ရပါတယ္။
login apporvals ကိုမိမိကအသံုးျပဳထားတယ္ဆိိုရင္ တစ္ခါတစ္ေလ အေကာင္ ့ဟာ tempoary lock က်တဲ ့အခါမ်ိဳးမွာ app passsword နဲ ့ဝင္ေရာက္လို ့ရပါတယ္။အသံုးျပဳမယ္ပံုေလးကေတာ ့

Account Settings > Security)
Find the App Passwords section and click Edit
Click the Generate app passwords link
Type in the name of the App and click Generate Password
Go to your app and use that password to log in

Trusted contant
--------------------------------------
Trusted contant ဆိုတာကေတာ ့မိမိရဲ ့အေကာင္ ့lock out က်သြားခဲ ့တဲ ့အခါမ်ိဳးမွာ သူငယ္ခ်င္းတစ္ေယာက္ေယာက္ရဲ ့အကူအညီနဲ ့ျပန္လည္ရယူခ်င္ရင္ဒီမွာ မိမိသူငယ္ခ်င္းနာမည္ကို ေရြးထားေပးျခင္းအားျဖင္ ့ မိမိ အေကာင္ ့ lock က်တဲ ့အခါမွာ အကူအညီရနိုင္ပါတယ္။
ၾကိဳတင္လုပ္ေဆာင္သင္ ့တဲ ့အခ်က္ကေလးပါပဲ။အသံုးျပဳမယ္ဆိုရင္ choose trusted contants ကိုနိပ္ျပီးမိမိ သူငယ္ခ်င္းေတြကို add လုပ္ထားနိုင္ပါတယ္။

Trusted browser
-----------------------------------

Trusted browser ဆိုတာကေတာ ့မိမိရဲ ့ facebook အေကာင္ ့ကိုဝင္ေရာက္ခဲ ့တဲ ့browser ေတြကိုၾကည္ ့ရွဴ ျပီးေျခရာေကာက္နိုင္ပါတယ္။ဖုန္းနွင္ ့ဝင္ေရာက္သြား
တာလား Windows နွင္ ့ဝင္ေရာက္တာလားဆိုတာကြဲကြဲျပားျပား သိနိုင္ပါတယ္။

Where You're Logged In
-----------------------------------------------
Where You're Logged In ဆိုတာကေတာ ့ မိမိ အေကာင္ ့ကိုအသံုးျပဳေနတဲ ့ေနရာ ရယ္ windows ရယ္ browser ေတြကို တိတိက်က် ေျခ ရာေကာက္ နိုင္ပါတယ္။ ( history လုိက္လုိ ့ရပါတယ္)

Decative account
------------------------------------
Decative account ကိုေတာ ့လံုးဝ(လံုးဝ) မနိပ္ပါနဲ႕ဗ်ာ facebook ၾကီးကလြမ္းသြားပါလိမ္ ့မယ္။Decative account ကိုႏွိပ္မိရင္ ကိုယ့္ရဲ႕ account သံုးလို႕ရမွာမဟုတ္ေတာ့ပါဘူး။

မွတ္ခ်က္>>>>> post ေရးသားသူေရာ့ဖတ္႐ူးေလ့လာသူေတြပါေလးစားလ်ွက္
( ရရ )

Via Khant Naing

Tuesday, April 19, 2016

Union of Burma leh Zomite

Dear Zomi U leh Nau aw
Kawlgam leh Zomite gamvai tangthu tawm a huampi et kakna nei nuam hang. Kawlmi te lungsim puakzia, Zomite lungsim puakzia te pen tangthu tungtawnin tampi kimu thei ahih manin, pilna in la thei leng mailam kalsuanna tampi phatuam ding cih deihna tawh hi lai ong at hing.Tua teh Zogam ah ei lam Zomite gamvai tangthu leh dinmun zong tawm ka at aa, mailam ah khantohna ding deihsakna bulphuhna hi pi pen hi.  Hih laipen aman pen cih hilo ahih manin a thuman zaw, a kipelh aom nong theihsak dinguh zong lungdam takin kongmuak hi.

2015kum Kawlgam kiteelpi ah Zogam panin ZCD in hita leh amun dang khempeuh phial ah NLD in ong gualzawhna ong ngah hi. Pamun hoihtak ong ki ap bek thamlo in Kumpi thak in nasep kipan ta in tu ciangciang nawngkaina om hetlo ahih manin I lungdam phadiak lai hi.  A sawtlo in a khangto gamte bangmah in ei gam zong zinghuan nitak huan, silh leh ten ding tawh lungkham lo in, cinat ciangin zato hoih nei ding, sih hun lopi in si nawnlo in khansau ding, I tate in pilna siamna lam ah mi dang gamdang tetawh kikim in, gamdang mundang ah utlo pi in paikul nawnlo ding aa, inn phual zang panin sum zongin innkuan nuamtakin ih om khop hun ding ong sawt nawnlo ding hi cih pen ei lametna hi. Hih bangin I lametna tampi kawmkal ah kidop huai, theih huai thu pawlkhat I lungngaih dingin ka lunggulh hi.

Kawlte ki ukna tangthu tom leh a gam
“Kawlte kipatna Tagaung pan hi” cih Kawlte paunak ah aom hangin tua hunin  Kumpi pen India Prince te leh Pyute hileh kilawm ahih manin ih tangthu ah Kawlte ukna pen Pagan Dynasty pan a tawpna Kongbawng Dynasty ( AD 1044 – 1885 ) in ciamteh uh hi. Hih Kawlte ukna sungah Zogam leh Kachin gam pen uk kha ngeilo hi ci-in  Dr. Thant Myint-U in siangtak in gen hi.  Kum 850 kikal sungin ukna gam leh a thahat kikhel kawikawi hi. Shan te hat zel, Mon te hatzel, Kawlte hatzel cih bangin ki uk na leh a ukte ki khel kawikawi ah a ukna mun zong kikhel kawikawi in, atawpna pen ahi Mandalay pan Thibaw Min hunin Mangkangte ong lutta ahih manin Kawlte kumpi tawh ki ukna hun ong beita hi. Hih Kawl kumpite uk sungin min leh panmun kituh in unau khat leh khat sisan luanna pen om den hi. A minthang phadeuh pen  Thibaw Min ama kumpi tutna a kip na dingin a sanggam 70 val bang cikzethuai huai takin that mang hi. Kawlte paunak ah gal nam 5 om in, tua sungah a uk kumpite zong kihel zen hi ( Kumpi, Meikang, Tuikhang, Guta leh galte ). Kawlte lungsim limlim ah Kumpi ahih leh thunei ding, ama thu bek tawh nasem ding , cih khat om in panmun angah nangin zong na khempeuh sem ngam lel mawk uh hi. General Aung San leh a pawlte aki suamlupna zong tua hang abulpi pen hi pah hi.

Mangkang ten Kawlgam thumvei do in (1824,1852,1885kum), Kawl kumpi pa India ah innsung thongkia sak uh hi. 1886kum 1st jan in Kawlgam bup Mangkang khutsung tungta hi ci in tangko uh hi. Suahtakna ngah ciangin zong  Kumpi pa bel si khin himah leh guh ai zongin lak kik dingin vaihawmna om lo hi. Mipi in ki it lualo leh kiphawk lo cihna hi. Tua hunin suahtakna ding makai khempeuh phial Communism pakta mahmah uh ahih manin Kumpi ki ukna lamah paikik ding ngaihsutin neilo uh zong ahi hi. Mangkangte in Zogam zong 1896kum aa kipan Chin Hill Regulation Act tawh ukna ong kipan uh hi. Kawlte ukna nuai ah omlo ihihna ong kilang sak mahmah hi. Tua hangmah in zongin a tuam in ong uk aa Zogam, Shan gam, Kachin gam leh Karenni gamte a tuamin ong uk hi. Hih Mangkangte ukna ukna bulphuh in Panlong Agreement  ong piangkhia ahi hi.  Kawlte ukna ah om hi le hang kumpi pa akimat khitteh a gamkhempeuh laksa hi in, Kawl kumpipa aki mat hangin Zogam, Kachin Gam leh Shan gamte hamsa pi in la zo bek uh hi. Tua hun ma in Zomite ei le ei a ki ukte ihi aa dinmun kician a nei khin mahmah I hi hi. Mangkangte ong ukna hang leh Sangmang te hangin ih khua muhna tampi ong khangto beh lai hi. 1917kum in Piantit galmai I paina hangin I khuamuhna ong khangto in mite khantohna ki mu kha bek hilo in minam dangte tawh iki zop kipatna zong ahi hi. Paaltan kilut in ih tuntun ih sepna peuhpeuh ah a thuman acihtak in ong kithei aa, tuni dong mah in I pute cihtakna hangin Zomite acitak minam ci in ong kiciamteh hi.Mangkangte ong uk ma, ei leh ei I ki uk hun lai in thuman leh cihtakna tawh akalsuan minamte ihih na kimu thei hi.


Mangkang kumpi tungpan suahtakna
Leitung khuahun luanzia nakpi takin ong kikhel in, Galpi nihna huhau in Mangkang kumpi in aneihsa gam leh leitangte kep zawhna ding tha nei nawnlo uh hi. A kahthak Mangkang kumpi pa Clement Attlee makaih Labour Party in  a neih uh gamte kep tentan ding sangin suahtakna piak ding deihzaw uh hi. General Aung San makai in mualmite hong zawn a, amah muanna bek tawh suahtakna lakkhawm dingin I makaite na thukim uh hi. Suahtakna lak cil in Kachin, Shan, Zomi, Karenni leh Burma ci in minam pi 5 tawh Union of Burma ong piang hi. 1948, 4th Jan pan kipan in Kawlte tawh gamkhatin ki ding khawm hi.

Suahtakna ngahkhit pan tuni dong Tualgal om
Mi khempeuh ii zahtak General Aung San hong om nawnloh ciangin mualtung mite tung akamciam uh bangin ong zuinawnlo uh hi. Constitution mahmah zong ah Kawlte bekin thuneihna a neih na dingin bawl uh hi. Kawlte zong amau leh amau ong ki nawkin Communist te thautawi ong kipan uh hi. Kawl galkap te mahmah zongin kumpite ong lehdo mawk uh hi. Tua kawmkal ah Karen te zong ong kipan khengkhang uh ahih manin kinak buai mahmah hi. U Nu makaih Kawlgam kumpi in ahun lap in phelh zolo ahih manin tualgal ong nasia semsem hi. Kawl galkap pawlkhat, Zomi galkapte leh Gualkha galkap te in cihtak takin ma ap anna hangin Yangon kumpi akici khin phial mah taleh  Kawlgam kumpi cih dinmun ong tungkik zo sam hi.

 A huampi in pen a langnih Kawl makaite ( U Nu leh Communist makaite )in “amau cih bek ci tentan in, kikum hiathiat ding cih lam sangin ,  kei cih dan kei sandan a dik pen hi cih angsung deihna thupi sakluat nang hang in hiciang a tung hi” ci in laiat siam U Kyaw Win in ama muhna gen hi. Tua pen man mahmah hi ci ing. Tuni ciang dong tualgal beizo nailo in leitung aa a saupen tualgal in kiciam teh hi. Suahtakna ngahcil tualgal dan ong hi nawnlo in Kawlte leh mualtung mi kikal ong hizaw pian hi. Kawlte’ minampi lungsim khauhluat hang hi in, tun zong abei hi peuhmah lo in DASSK makai ahih manin a paulo uh hi bek hi. Ih tangthu a man taktak ih theih masiah,  sanginn ah I sin tangthu bu a kilaih masaih hih lungsim pen bei hak kha thei ding hi. Kawlte tawh kizopna ah, minam vai leh gamvai ah pilvang huai mahmah hi.

Kawlgam ki teelpi  leh Zogam makaipi te ( 1951, 1956, 1960, (2010), 2015kum )
Suahtakna ngah zawh kha 6 sungin kiteelpi bawl ding himah taleh tualgal ong kipatna hangin kiteelpi om thei paklo hi. Suahtakna ngah cil aa tavuan akipia makaiten kiteelpi dong Chin Affiar Council ong makaih uh hi. Chin Affair Council pen Zogam ong makaih kumpi hi in, Minister khat om aman Zogam bup ong makaih hi. Zogam khenpi 6 in kikhen aa, Tedim, Falam, Hakha, Matupi, Kanpalet leh Paletwa gamke te ahi hi. Tedim pan Pu Capt. Mang Tung Nung hi in, Matupi pan in Pu Vum Kho Hau te tangmi ong hi uh hi. Minister kidam na om aa Pu Vumthu Maung ( Kanpalet ) in Pu Vum Kho Hau zo ahih manin amah pen a masapen Chin Affair Minister ong suak in 1951kum kiteelpi dong sem hi.

Anihna pen Pu Shein Htang ( Kanpelet- 1952-1954kum ), a thumna Pu Zahre Lian ( Falam, 1954-1958kum), a lina Pu Thang Lian ( Falam, 1958kum kha 6 sung), Pu Ral Hmung ( Hakha, 1959kum ), leh a tawpna ah Pu Zahre Lian hikik in (1960 -1962kum) galkap ten thuneihna alak dong sem hi. Ki teelpi thumvei om manin 1951kum, 1956kum leh 1960kum cih bangin ki bawl hi. 1962kum pan 1973kum dong galkap in ong uk in, 1974kum pan 1988kum dong pen U Ne Win bekin thuneihna pan, Socialist Party bekin uk hi. Hih hunsung pen ei lampan Galkap lamah a citak leh min leh za nei Zomiten Zogam ong makaih to hi. Maj. Son Khua Lian ( Tedim, 1962-1972), Col. Khen Za Mung ( Tedim, 1972-1974), Col. Kap Cung Nung ( Falam, 1974-1978), Lt.Col Kim Ngin ( Tedim, 1978-1982), Lt.Col Khai Mung Mang ( Tedim, 1982-1986 ), Col. Son Khua Vum ( Tedim, 1986-1988) cih dan hi. 

1988 pan 2010kum dong galkap temah in tutna ong lakik hi. 2011-2015kum dong pen Galkap puansuah mipi makaihna hun ki ci thei in, Chief Minister pen Pu Hung Ngai ( Mindat ) leh State Parliament Speaker pen Pu Hau Khen Kham ( Tonzang ) te hi. 2015kum kiteelpi pan ong gualzo NLD leh ZCD in Zogam ah ong gualzo hi. Chief Minister pan Pu Lian Luai ( Falam ) hi in, State Parliament Speaker pen Pu Zo Bawi ( Hakha ) in ong makaih ding hi ta hi.

Hoihtak lungngaih ding thu
1) Ei sangin mi a tamzaw kawlte thu ih theih ding kisam, DASSK bang om nawnkei leh ong koici ding?
2) State te ii thuneihna ong tam semsem ding ahih manin State level ah ih dinmun ding?
3)A tunga Zomite Zogam gamvai tangthu enkik leng, ei lam Zomite in mipi teel ki ukna hun ah khetvei zong makai dinmun kingah ngei hetlo mawk hi. Ih pilna, I siamna, I neih I lam kicing leh hawmtawh omlo hi mah ta leh bang hangin makai dinmun ngah zolo ihiam?

Hih a tunga dotna te nang mahmah in hoihtak na ngaihsun dih in. Gambup huam gamvai ah I kimawl dan ding, Zogam ah i mapan dan ding cihte ki ging ding, ki dop dingte aom leh tun kipan pah ni. Ki khelhuai thute aom leh tui bangin kikhel in mun khempeuh ah lut siam ni. Thu leh late kikum liailiai in makaite tungah ngaihsutna hoihte pia dih ni. Makaiten zong , mipi ong piak ngaihsut piaknate hoihtak ngaihsun in sepding ki puah ding aom leh khatvei kipuah kik dih ni. A neu a lian, a moi aham, ki zahtaak siam in i ma nawt khawm ta dih ni. Hih bangin kalsuan leng Zogam bek hilo in Kawlgam leh Leitung bup a makaih zo dingin Pasian ong telsa Zomite ihi hi.

Lungdam
Khup Lian Thang

Ref:
Zahre Lian of Burma, Dr. Stephen Hre Kio
Kawlgam gamvai et phat na, U Kyaw Win
A History of Southeast Asia, Arthur Cotterell
Saw Ba U Gyi leh Minam neute buaina, Mg. Sin Kye
Ih pawk den ding deih ing ( Mih Tuama Soeloh), Col. Khen Za Mung
Saturday’ Son, U Nu
Pu Hang Khan Lian’ thugenna, ZIS
The River of Lost Footsteps, Thant Myint-U

Sunday, May 10, 2015

Cancer natna zatui hoih mahmah

ကင္ဆာ ေပ်ာက္ေစေသာ ၾကက္ဥျပဳပ္
လက္ေတြ႕ သားအိမ္ကင္ဆာျဖင့္ရန္ကုန္ေဆရုံႀကီးမွာ စစ္ေဆးၿပီးေနာက္က်မွလာသည္ဟုသတ္မွတ္ေျပာဆိုျခင္းခံရသူ
အသက္၅၀ေက်ာ္ အမ်ိဳးသမီးႀကီးတစ္ဦး- လက္ေတြ႕ေပ်ာက္ကင္းသြားသည္ဆိုသျဖင့္ တိုက္ႀကီးၿမိဳ႕အဝင္ တာဂြ႐ြာမွသတင္းပ်ံ ့ၿပီးတစ္ဆင့္စကားၾကားသိရသျဖင့္ ကံတိုက္ဆိုင္သူမ်ားေပ်ာက္ကင္းၾကေစရန္တင္ျပပါသည္။
( ေပးပို႔သူ။ ဆရာႀကီးဦးေသာင္းေဌး။ တာဂြ႐ြာ အလယ္တန္းေက်ာင္းအုပ္ဆရာႀကီး)
ကင္ဆာေဝဒနာခံစားေနရသူ။ သေဘၤာသီး။သေဘၤာ႐ြက္ကိုေန႔စဥ္သံုးစြဲပါ။ေဆးမီးတိုဆိုၿပီးအထင္မေသးပါႏွင့္။ အစာေဟာင္းအိမ္ အူမႀကီးမွာကင္ဆာအလံုးေတြ႕၍ျဖတ္ထုတ္ရမည့္သူစ္ဦး။ေငြေၾကးမတတ္နိုင္၍ဆရာႀကီးတစ္ဦးနည္းေပးသျဖင့္သေဘၤာ႐ြက္ျပဳတ္အရည္ေသာက္ျခင္း။ အ႐ြက္ႏုကိုတို႔စရာလုပ္စားျခင္းျဖင့္မခြဲရပဲ၊ ဝမ္းလည္းျပန္သြားနိုင္ကာ
၂ႏွစ္ေက်ာ္ၿပီ။အသက္ရွင္ေနပါသည္။
သေဘၤာသီး ၾကက္ဥျပဳပ္သည္ေရမထည့္ပါ။ သေဘၤာသီးထဲမွအေငြ႕အာနိသင္ဝင္ၿပီးၾကက္ဥက်က္သြားျခင္းျဖစ္ပါ
သည္။သေဘၤာသီးအေငြ႕ေၾကာင့္ၾကက္ဥသည္ကင္ဆာပိုးကိုသတ္နိုင္ပါသည္။ ၾကက္ဥမွေႁမြဆိပ္ေျဖေဆးထုတ္ေနသည္ကိုၾကားဘူးၾကပါလိမ့္မည္။ ၾကက္ဥတစ္ေန႔တစ္လံုးစားေပးသင့္သည္ဟုယခုအခါက်န္းမာေရးဆရာဝန္ႀကီးမ်ားကညႊန္ၾကား
လွ်က္ရွိေနၾကသည္။သဘာဝအိမ္ၾကက္ဥမ်ားကပို၍အာနိသင္ေကာင္းပါသည္။အိမ္ၾကက္ဥကအလံုးေသးသျဖင့္ေစ်းကြက္မဝင္ပါ။
သေဘၤာသီးအစိမ္း ထိပ္မွျဖတ္ပါ။
အတြင္းမွအေစ့မ်ားကိုျခစ္ပါ။ အေခါင္းက်ယ္ေစဖို႔ပါ။ အေစ့မ်ားကိုဖယ္မပစ္ပါႏွင့္။
အေခါင္းတြင္းသို႔ၾကက္ဥထည့္ပါ။ အလံုးႀကီးလွ်င္ၾကက္ဥ ၂လံုးအထိဆန္႔ပါသည္။
အဖံုးကိုျပန္အုပ္ၿပီးအေစးျဖင့္ဖိကပ္ပါ။ မေသခ်ာလွ်င္ရႊံ့ျဖင့္ေဇာ္မံပါ။
မီးဖို။မီးက်ီးျဖင့္ နာရီဝက္ခန္႔ဖုတ္ပါ။
ဖြင့္ၾကည့္လွ်င္သေဘၤာသီးအတြင္းမွအခိုးမ်ားထြက္လာပါလိမ့္မည္။
အတြင္းမွၾကက္ဥကိုအျပင္ထုတ္ၿပီးအေအးခံထားပါ။
ၾကက္ဥကိုေရမေဆးပါႏွင့္။
ၾကက္ဥ ၂လံုးကို အျခားအစာႏွင့္မေရာပဲထမင္းလြတ္စားပါ။
ေန႔စဥ္ အနည္းဆံုး ၁၄ ရက္စားမွအက်ိဳးထူးပါမည္။
( ေၾကာင္းက်ိဳးတိုက္ဆိုင္သူမ်ား ေပ်ာက္ကင္းၾကပါေစ။)
ၾကည္လြင္ျမင့္(မုျဒာ) ၂၉.၄.၂၀၁၅။

Thai Kumpi pa King ih kam mal hoih te

"ထိုင္းဘုရင္၏ ၾသဝါဒ အမွာစကား" ပါတဲ့။ တန္ဖိုးရွိလြန္းတဲ့ အမွာစကာမ်ားျဖစ္ပါတယ္။ ၾကိဳက္ လြန္းလို ့ ထာ၀ရသိမ္းထာခ်င္ပါ၍ ေကာ္ပီကူးယူျပီး Share လိုက္ရပါတယ္ရွင္။(Credit to U Tun Wai) ေရးေပးသူ U Tun Wai..ကို ေက်းဇူးတင္ပါတယ္ရွင္။

>> ထိုင္းဘုရင္၏ ၾသဝါဒ အမွာစကား ၃၆ ခ်က္
မွတ္သားေလာက္ပါတယ္ <<

၁။ ထမင္းလုံးတိုင္း ေရစက္တိုင္း စားစရာရွိသမ်ွ ရင္ထဲက ေက်းဇူးတင္ပါ။

၂။ ဘုရားရွိခိုးတိုင္း မည္သည့္ ဓနဥစၥာကိုမ်ွမေတာင္းဘဲ ပညာႏွင့္ အစြမ္းသတၱိကိုသာ
ေတာင္းယူပါ။

၃။ သူငယ္ခ်င္း အသစ္သည္ကုိယ့္အတြက္ လက္ေဆာင္ျဖစ္သလို အေဟာင္းဟာလဲ မိမိအတြက္ တန္ဖိုးမျဖတ္ႏိုင္ပါ။

၄။ ဘာသာေရးစာအုပ္ကို တစ္ႏွစ္တစ္အုပ္ရေအာင္ ဖတ္ပါ။

၅။ မိမိကိုယ္ကို ေကာင္းေစခ်င္လ်ွင္ သူမ်ားကိုေကာင္းေအာင္ အလ်ွင္ကူညီေပးပါ။

၆။ ေက်းဇူးတင္ပါတယ္ ဆိုေသာစကားကိုအျမဲ မ်ားမ်ား ေျပာေပးပါ။

၇။ သူတပါး၏ ရင္ဖြင့္စကား တုိင္ပင္လ်ဳိ႕ဝွက္စကားတို႔အား မိမိအေနျဖင့္** ထိမ္းသိမ္းပါ။

၈။ ခြင့္လႊတ္စိတ္ရွိပါ။

၉။ နားေထာင္သည့္ အလုပ္ကို ဦးစားေပးပါ။

၁၀။ အမွားရွိလ်ွင္ ဝင္ခံႏိုင္ရမည္။

၁၁။ ျပဳတ္က်ပါက လဲက်ပါက ျပန္ထူျပန္ထရန္ မေၾကာက္ပါႏွင့္။

၁၂။ ခက္ခဲေနေလေလေအာင္ျမင္ဖို႔ အတြက္ ေလးနက္မႈရွိေလေလ။

၁၃။ ဓာတ္ေလွကားအတြင္း စီးပြားေရးအေၾကာင္း မျငင္းခုံပါႏွင့္။

၁၄။ ေစ်းဝယ္ကဒ္ကို အေၾကြးတင္ေအာင္မဝယ္သုံးမိပါေစႏွင့္။

၁၅။ ေတာင္းပန္ရန္ ဝင္မေလးပါႏွင့္။

၁၆။ မသိပါက မသိေၾကာင္း ဝန္ခံပါ။

၁၇။ ကီလို ၁၀၀၀( မိုင္ေထာင္ခ်ီခရီး ) အား ေခ်ာေမြ႕သည္ဟူ၍ မရွိႏိုင္ပါ။

၁၈။ ေမြးကတည္းက မည္သူမ်ွ မေျပးတတ္ေသးပါ ... ဒါေၾကာင့္ ေျဖးေျဖးစလုပ္ပါ။

၁၉။ ကပ္ေစးနဲတာဟာ ဘဝေအာင္ျမင္ဖို႔အတြက္ပါ .... ( ဘဝကို ခ်စ္တ့ဲသူ )။

၂၀။ ေငြကို မခ်စ္တ့ဲသူဟာဘဝကို မခ်စ္တ့ဲသူ ၾကီးပြားဖို႔ မေမ်ွာ္လင့္သူ။

၂၁။ ရန္ျဖစ္သူႏွစ္ေယာက္ အလ်ွင္ရက္သြားသူက ပညာရွိပါ။

၂၂။ တသက္လုံး အလုပ္လုပ္ရက္ မရွိပါနားရက္ေတြပါဘဲ။

၂၃။ ျပင္းထန္တ့ဲ စိတ္ရွိသလို ေပ်ာ့တ့ဲ စိတ္လဲ ျဖစ္မယ္။

၂၄။ နားမလည္သူအား နားလည္ေအာင္ရွင္းျပတတ္ပါေစ။

၂၅။ ေငြအေၾကြေစ့တစ္ခုမွာေတာင္ မ်က္ႏွာႏွစ္ခု ရွိတယ္ ... ဒီလိုဘဲ ဘဝဟာ အႏိုင္ /
အရံႈး - ေအာင္ျမင္မႈ / က်ရံႈးမႈေတြရွိမယ္။

၂၆။ မိမိစိတ္ကို အလိုမလိုက္ပါႏွင့္။

၂၇။ သြားဟာ ဘာျဖစ္လို႔ ၾကိဳးလဲ (မာလို႔)လ်ွာက ၾကိဳးပါသလား ?

၂၈။ အပင္ငယ္တတ္ခါစကို ျမန္ျမန္ၾကီးပါေစဆို၍ ဆြဲဆန္႔ျခင္း မျပဳပါႏွင့္ အျမစ္ပါ ေၾကြ
သြားမည္။

၂၉။ မိမိကိုယ္ တစ္ေန႔လ်ွင္ သုံးၾကိမ္ေသရမည္ကို စဥ္းစားပါ အားလုံးျပင္ဆင္ျပီးသား ျဖစ္မယ္။

၃၀။ ၾကယ္သီးဟာ ပထမတစ္လုံး မွားသည္ႏွင့္ အားလုံးမွားေတာ့တာပါပဲ။

၃၁။ အလုပ္တစ္ခုကို ျပီးေျမာက္ဖို႔ ရက္ခ်ိန္းတစ္ခု သတ္မွတ္ပါ။

၃၂။ ေရခြပ္ထဲမွ တစ္ဝက္သာရွိေသာ ေရျဖစ္ပါေစ။

၃၃။ ၾကယ္ႏွင့္လ ဟာ အရမ္းကို ျမင့္လြန္းတယ္ ... မွီႏိုင္သေလာက္ကို လွမ္းပါ။

၃၄။ လူ႔တသက္တာမွာ အလုပ္အမ်ားၾကီးအေရးအၾကီးဆုံးကို အရင္လုပ္ပါ။

၃၅။ စာအုပ္ေတြဟာ ကမာၻေပၚမွာ တန္ဖိုးအရွိဆုံးႏွင့္ ဗဟုသုတ အရဆုံး ပညာရွိ
တစ္ဆူျဖစ္တယ္ .. တစ္လလ်ွင္ တစ္အုပ္ဖက္ႏိုင္ေအာင္ လုပ္ပါ။

၃၆။ အရာရာ သတ္မွတ္ခ်က္ရွိပါေစ .....ပစၥည္းတစ္ခုအား ဤေနရာမွ ယူျပီး ဤ
ေနရာမွာ ထားပါ စည္းကမ္းသည္ လူ၏တန္ဖိုး။

Thursday, April 9, 2015

‘TEDIM’ bangci at ding?,  ‘ ZOMI’ in bangciang huam       Dr Dongno

Tidim, Tiddim maw, Tedim? cih thu net sung ah kikupna tampi omin, kikum ciang bek hi lo-in, i uliante mawhsuanin, ko bawlin,”... ahih lam ngaihsutin nei lo uh,...muh kholhna anei ngiat lo kumpi nasem ulian neih sunsunte’ khutma “ cih ciang ahi zongin, ‘Zomi’ in kuateng, bangciang huam cih thu tawh, “ Zomi pen Chin State buppi ahuam lungsim tawh Penglam pawi khatin..” ci sawnsawnin azahtaak-huai i mipihte sukha zeel ahih manin hoih nawn lo hi. Saikaakin muhna tuamtuam pan en leng,

1. A. TIDIM : Thadote-in nidang, Pu Hau Let khan lai pekin Khuangzang veeng kicihna ah na teeng ngei uh aa, Vansangdim bualtui bulphuhin, ti=tui, dim=bual, Tidim na ci uh hi kici hi. Tuni dong mah Thadote’n “ Tidim ko khua hi” ci liuliau lai uh hi. Ka neulai un TBA huang kiim, (Khuangzang)  Sangmangte inn sak teng ah a kulh bawlte uh ki mu thei lai hi. Tua ahih ciangin, ‘Tidim’ zong tangthu guh bul kip anei gige min masa khat ahi  hi.

B. TIDDIM : Hih pen Mangkangte’n Annexation of Chin Hills ong hih ding uh ciangin khua min, gam min, mun min, mual min, lui min, a kanna pan-un a mau zaakna tung tawnin hih bangin na ciamteh uh aa, 1889 kumin Tiddim ong la-in, 1891 teh, vuandok khat tawh ong uk aa kipan ‘Tiddim’ ci-in ong uk suak uh hi. Tua hun lai-in Zomi lai thei ki om nai lo-in, ngaihsutna zong kicing nai lo ahih manin ong uk Tote cih bangbangin akimang toto ahi hi.
Tua ahih ciangin, office records, documents, laipai leh gamlimte ah Tiddim na kici aa, Cope Topa-in zong na zang hi. WW ll ciangin, war records, gal thu laibu tuamtuam ki-at khempeuh leh War Memorial-te leh Museum-te dongin ‘Tiddim’ ci-in leitung buppi-in kiptakin ciamteh zo hi. 

C.  TEDIM : Vansangdim bualtui mah bulphuhin kiphuak hi aa, Pu Gui Mang, Pu Em Do leh adangin ni taang sung ah ‘ te dimdim’ cihna -in na phuak uh ci-in zong kigen hi. 

I kheel nop leh ei mau khua min hi. Ki thukim peuh leng i deih bangin khek theih mah hi.  A hih hangin limtakin thu kan photin thu i kikup ding thupi hi. Hih hangin ong sihsan khin i neih sunsun Zomi uliante mawhsakin, “..ngaihsutin nei lo uh,...muh kholhna anei ngiat lo kumpi nasem ulian neih sunsunte khutma “ cih ciang tut pah phengpheng ding hi lo hi.
Hih thu hangin ‘siattutna om thei’ ding cih zong om pah tuan lo hi. 

Ei bek hi lo-in, Falam zong amau kicihna taktak ‘Fahlam’ ahi hi. Haka zong ‘Halkha’ ci-in amau leh amau ki lo uh hi. Mangkang kumpi mahin abawl ahi hi. Eite bang hi lo-in Falamte’n a neih sunsun a uliante uh zahtakin, it bawl veve uh hi. Hakate’n zong a ulian neihte uh hih thu hangin mawhsiatin pholaak se lo uh hi. Picing ngaihsutna sang nei uh hi. Minam it dan tua bang ding ahi hi. I neih sunsun i uliate, leitung khuazang zak dingin, hawmthawhna tawh agensiasiate Zomi it kici thei lo hi. I itte gensiat ding cih thadah, agensia om le, i mudah hi.  I mipih uliante a ko a daisak te’n Zomi nautaang bang ci-in it thei ding, laamsaang zo ding ahi hiam? 

2. ‘ZOMI’ in kuateng huam? : Tu ciangdong Zomi definition saan theih diam ki nei nai lo aa, kikup hun ahih manin a nuai aa thute mangngilh loh ding hoih ka sa hi. 

I pu-i pate Tibet gam pan Kawlgam ong tun uh ciangin Chindwin gun kuam teng ah 6 AD pan kum sawtpi na teeng uh hi. Jo/Yo/Zo petty kingdom, Zo country, Zo petty nation, Zo district i neih lam, Fan Cho 863AD, Sir H Yule 1508 AD, Rev Fr V. Sangermano 1783,  Rev.H.Melcolm, Julia Lowell- mipilte-in na ciamteh uh hi. Tua hunin, Tedim, Falam, Haka, Matu, Paletwa, etc. cih om nai lo-in i vekpi ii ‘Zogam’ (kingdom, nation,etc.)ci-in i pupate na teeng khawm uh hi. 

B S Carey & HN Tuck, Sir George Scott leh Tangthu kiva Kawl mipil, U Thein Pe Myint -te-in “ Chin i cihte, amau leh amau ‘Zomi’ kici uh hi “ ci-in ahi zongin, tangthu kiva  Daw Khin Myo Chit-in zong, “Yaw, Lusei, Thahdo, Naga, Kuki-te a taktakin ‘Zomi’ ahi uh hi” na ci ciat uh hi.
1953 kumin Haka gam, Saika khua ah Rev S T Hau Go makaihna tawh Zogam buppi Baptistkikhopna ah, “ i vekpi-in Zomi i hih ciangin “ ci-in, Zomi Baptist Convention na phut uh hi. Hih pen Khamtung bup ‘Zomi’ hi ci-in sak-leh-khang kithukim diamin iki ciaptehna amasapen hi aa Rev Hau Go leh Sia Sang Fen(Haka Zo Khua)te-in tua dial nuai ah Khamtung mite’ ong makaih uh hi.
 Ei Zomi tangthu akan mipil vive ahi, Dr. Vum Kho Hau, Prof. Laldena, Dr. Vum Son, Dr. Tualchin Neihsial, Dr. H. Kamkhenthang, Dr. Mangkhosat Kipgen, Cap. Sing Khaw Khai, Pu K. Zawla, Pu R. Vanlawma, B. Langthanliana, Dr. V. Lunghnema, Dr. Hawlngam Haokip, Pu L. S. Gangte, Pu T. Gougin, Pu Thang Khan Gin Ngaihte, Rev. S. Prim Vaiphei, Rev. Khup Za Go, Pu L. Keivom, Rev. S. T. Hau Go, Dr. Khen Za Sian, Prof. Thang Za Tuan, Rev. Sing Ling, etc. te-in zong  ” Chin pen Zomi ahi hi” ci-in na ciamteh ciat uh hi. Hih pen Zomi definition kip khat i phuh nopleh i ngaihsut kaak ding ka deihna ahi hi.
 Hi bangin Sen mi pil, Mangkang mi pil, Europe gam mipil, Kawl mi pil - Vai gam leh ei Zomi mipil tingtengte in, thu akan dimdem khit uh ciangin “Zo, Zomi" i cih ciangin kuateng huam hiam?” cih siangtakin ong lak zo uh hi.