Tuesday, February 18, 2014

NUMEI GENNA PAUNAKTE

1. Numei lo in suktum kisuanglo.
2. Numei inta makhuat,sumkuangin a likhuat.
3. Numei khua leh sakhi khua
4. Numei ciim in phung sung khui
5. Numei thacing sialtha cing.
6. Numei pillo in phung khen
7. Numei in zawhlah neilo
8. Numei thanuam a lu zol
9. Numei hangsan akpi kihta
10. Numei in pallai nei,balpi in tolai nei
11. Numei hoih leh logam pha
12. Numei leh singka
13. Numei kamsiam in pasal puklah lo
14. Numei khem leh vamim khem
15. Numei gina lo makngeina,umsia belsia paih ngeina (Komkim zong tapasal sagih neisa nukik)
16. Numei pau leh akpi khuan
17. Numei gilkial anbel kek,pasal gilkial loma kek
18. Numei hangsan singkhuah do
19. Numei phungmang tazam phung mang
20. Numei sutpom aval om lo

Phungzun ding lia, tang aw lungngai, Lia in phung zun siam ve aw;

Zunsiam zalai lawi bang thang dia, piallai nah lun ding aw e.... 
ci'n pu pa te'n paunak leh la tawh na awi uh ee Khangthak zomi te aw i paunak te manggilh kem ciat ni.

Src: Master Piang (Facebook)

Thursday, January 9, 2014

Zomi Thu

Zomi

Pupi ‘Zo’ ii suan leh khak khempeuh Zomi ahi hi.  Pupi pen Noah suan
Sem, Ham, Japhet-te lakah Japhet suan hi dingin ki-ummawh hi. Sengam
ah ukpi (dynasty) a hunhunin kilaih hi. (2205-1766 BC Xia dynasty) Xia
kumpi ukna hun hi-in, (1766-1122 Shang dynasty) Shang kumpi ukna hun
hi a, (1123-256 BC Zhou or Zo dynasty) Zo ukna hun ahi hi.

Shang ukpipa in khua kimah hausa upa koih lo ahih manin Zomite in
baihtakin a ukna sutkhia zo hi, kici hi. Zo ukna hun ciangin khua kim
ah upa, hausa koih ahih manin Sengam ah Zo uk hun sung pen a sawt pen
hun suak hi.  Hih Zo uk hun sungin mipil (philosopher) khankhiat hun
hi-in hih hun a mipil minthang philosopher ahi, Confucius
(Kung-fu-tze, 511-475 BC) in, hun sung tengin innkuan nuntak, beh leh
phung kizopzia leh sahawm zia cihte a kipan hilhin sinsak a, tua ahilh
ziate tu dongin  Sente in zang lai-in, Zomite in zong zang uh hi. Zomi
ih cih ciangin leitung bupa om Pupi Zo suan khempeuh kihel in, Zogam,
Zo leitang pen kumpi te’n Chin State ci-a hong ciapteh sakna gamhuam
teng ahi hi.

Chin Mi

Zo kumpite in a uk lai-un Sengam khen sagihin kikhen hi. Tuate in Han,
Chou, Wei, Chow, Yeu, Chi leh Chin ahi hi. Hih gamte Zo kumpi in uk-in
siah (tax) tam la lua ahih manin mite lungkim lo hi.  Chin mite makai
Yen Cheng a kici mitha hat khat hong khang in hipa in ( 230 BC pawl
in) gamkhat khit gamkhat simin zo a, 221 BC ciangin tua gam sagih teng
a uk khin hi. Yen Cheng in a kumpi gam mi “Chin Shi Huang Ti” a phuak
hi. “Chin” kham cihna hi-a, “Shi” cih pen a masa pen ahih kei leh
khatna cihna hi a, “Huang Ti” cih pen Milian cihna hi. Tua hi a,
Milian masa khamkumpi cihna ahi hi. Hih hun pen a masa pen Chin Kumpi
hun ahi hi. Hih Chin mite in tu dongin Sengam ah tengin uk suak uh hi.
Hih a makaipa Yen Cheng in 256-206 BC sung teng uk hi. Tua khit
ciangin Sen kumpi kizom toto a, tu dong in kizomsuak hi.

     Sen i cih kammal pen Sente’ min bulpi “Chine” – “Chin-qin” pan a
hong piang khia ahi hi. (Zaide 42)  Tua mite ukna zabi 20 dong kizom
suak hi (Perry 252 Pa).  Hih laibute tungtawnin i et ciangin “Chin” a
kici Sen mite tu dong Sengam ah teng suak uh a, mundang koi mah ah
paikhia lo uh hi.  Tua kumpi ukna a kipat tung vua kipan kulhpi (Great
Wall) lam kipan uh hi. Tua kulhpi tai 1500 sau-in, tu dongin thupi
kisa mahmah hi. Shangyong kici upadi khauhtak bawlin thu zui lo mite
thong ah khum uh hi.

Zomite Kawlgam Sung Lutna

Chin ukna hun sungin Kulhpi (Great Wall) ciang dingin mi khempeuh na
semsakin, nek leh dawn thaman ginna pia lo a hih manin mi tampitak
Sengam panin taikhia uh hi.  Tuate sungah a dangte enlo-in Kawlgam a
zuanteng tom et pak le hang, Kawlgam ah Karen-te na lut masa uh hi.
Tua khit teh ‘Chin’ kici Sente pawlkhat, tua teh Kawlmi, Zomite leh
KaChin mite ahi uh hi.

Karen mite Kawlgam tawlam ah tengin, Kawlmite Kawlgam laizang Mandalay
kim ah teng uh a, hih Chin a kici Sen minamte Kawlte tawh tengkhawm in
Kawlmi suak uh hi. Zomite Kawlgam a lutun Zo gunpi (Tuikang) dungzui
suk uh a, Mandalay a tun’ uh ciangin Kawlte in Chin mite sa uh a,
Sengam panin kulh ciang nuam lo-a taikhia-te Chin ukpi pa in hong
delhsak kik hi ding hi, ci-in lau mahmah uh hi. Zomite pen Chinte ahih
loh lam a theih uh ciangin Mandalay Kulh ciang dingin zawn uh a,
Kawlte in kua minam cih tel lo uh ahih manin Chin-te cisuak uh hi.
Kulh ciang-a sila nasep ding ut lo uh ahih manin Kawlgam laizang panin
nitumna-lam manawhin peemkhia uh a, pawl khat Gunkhawm dung zui-in
paito suak uh a, Kachin mite a tuaksuk tawh kituak in, Kachinte zong
kulh ciang ding ut lo ahih manin kileh kik-in kimasuan to uh a, Kachin
gamteng ah teng suak uh hi.

Kawlgam Laizang Kuam pan Zomite Tangthu Pawl Khat

Zomite pen Kawlgam laizang tengah tawlpi khat mah Kawlte tawh na
tengkhawm uh a, hih hun in Mon, Pyu, Kanyan lehThet minamte tengkhawm
uh hi, kici hi. Pyu panin Kawlmi nam piangin, Kanyan panin Rakhaing,
Thet panin Chin minam piang hi ci-in tangthu kan pawlkhatte in ciamteh
uh hi. Hih hun pekin midangte in Zomite pen Chin ci uh a, tu-in kum
800 bang val khinta hi. Ahi zongin amau leh amau tudongin Chin minam,
kici ngei lo uh hi. Pagan khuapi zong Zomite pau “Pugam” cih panin pai
hi kici hi. Popa tawngkalat (volcanic neck) zong Tazahgam mual/tong
ahih kei leh Pupa mual/tong kici hi. Gamtong i cih ciangin gam sungah
khaniinte mihing pau bangin tong/pau in a gamlum theihna mun ahi hi.
Tua bek hi lo-in Kawlte in a sum uh Dengga a cih zong Zokam-a dangka
pan-a pai hizaw hi, kici hi. Pagan khuapi phuh hun pen AD 1044-1287
kimpawl hi-in, tua mun-a mualsuangte ah Zomite Chin mahin kiciamteh
hi.  Dahpa tangthu zong hih mun pan piang hi, kici hi. Pagan Popa
panin nitumna saklam zuanin pai khia uh a, Sagaing gam kim teng ah
sawtsim mah khawl  in tua mun panin “Lengtong Hoih” tangthu piang hi
kici hi.  Hih Sagaing leh Ava kikal Sibani khua nai teng ah Zomite
tawh kisai, inn mun logam leh vanzat lui (Ancient relics) tampitak
tuni dongin kikan thei lai hi, (ci-in Tedim Sangpi Golden Jubilee
Magazine, laimai 204-na ah Ngulh Khaw Suan in gelh hi).

Hih a paitosuak lo Zomite Mungzua (Monywa) leh Gunkhawm (Kalewa) kikal
tengah tengin “Khawhkhen” na ci uh hi. Tua mun pan Gunkhawm kantan in
pai uh a, tu laitak a (Kalay-valley leh Kabaw valley) teng na tung
uh-a, Kawlzang (Khawlzang?) na ci uh hi. Hih Khawlzang a lut hun pen
AD 800 kimpawl hita hi (ci in Tedim Sangpi Golden Jubilee Magazine,
laimai 322 na ah Dr.Khen Za Sian in gelh hi). Zomite pen Gunkhawm
gundung teng leh Kawlzang kilak kuam teng ah teng masa uh ahih manin
Kawlte in a mau ciapteh na Chin min puasakin Zomite ten’na gamsung-a
om Gun cihna in Chin dwin/ csif;wGif; na ci uh a, Zo Gunpi cihna ahi
hi.

Bang Hang Zomite Chin Kici?

Kawlte in Sengam-a Chin Mite Sa

Chin i cihte pen tu dongin Sengam ah teng uh a, Zomi hilo uh hi.  Zo
cih pen a min diktaktak  ahi hi.  Chin min a puakna uh pen, Kawlgam
laizang a tun ciangin Kawlte in, a maute Sengam panin a nawhkhiatte uh
sa ahih manin “Chin ten hong delh uh” ci-in na lau uh hi. Tua panin
Chin a kicisuak  ahi hi. Tu dongin Zomi cih sangin Chin in
kiciamtehzaw hi.

Chin Kici pen Kawlkam “Tu-nge-Chin” pan Paisuak

Professor Luce in Chin kici kammal pen Kawlte in lawm a cihna
(Tu-nge-Chin / oli,fcsif;) pan hong piang hi,  ci hi. (Ref. Chin Hills
Linguistic Tour, Laibu, laimai-26.)



Chin pen “Cin Hil” pan Kizomsuak

         Zo khang kante in i pupi Zo hi a, tapa nih nei in Kip Mang
leh a nau Cin Hil hi, ci uh hi. Tua ahih manin sangmang J. H. Cope in
Zomite Chin a kicih pen a pu uh Cin Hil hi a, Mikang khan ciangin Chin
Hills ci-in a gammin in a koih hi, cih thu khamtung thu kizakna a
bawlna sungah gelh hi.

Chin pen Kawlkam hi-a Bawm, Cihna hi.

Dr. Lehman in Chin cih kammal pen Kawlpau hi a, “Bawm” cihna hi.
Kawlgam laizang ah a om lai-in bawm-in van ki-pua ahih manin, Kawlte
in “Hei! bawm puapa” ci-a a sapna panin kizomsuak hi, ci hi.

5.      Jin, Yen pan Chin min piang hi.

Zogam a om Zomi te thu agelh Carey leh Tuck in Zomi te, Chin a kicih
pen Senpau in Mihing/Pasal cihna ahi, Jin/Yen kici kammal te pan piang
hi ding hi, ci uh hi.

Bang Hang Zomite Chin Hong Kici Thukhupna

Hih a tunga nam li-te sung panin a masapen mah maanpen ding hi.
Bangbang ahi zongin Chin pen Zo minam min hi lo hi, cih kitel mahmah
hi. Pawl khatte in Sengam (Chin dynasty) Chin ukpi suante hi hang
ci-in tangthu gelh om napi-in a gelhte naleng in Chin mi ka hi uh hi a
ci khat beek om lo hi. Chin cih pen a pupi uh’ min hi leh Zomite
sungah nam khat beek in Chin minamte ka hi uh hi, ci leh kilawm hi.
Chin, a kici minam kuamah om lo hi. Tua hi a, Zomi pen minam min
maantaktak ahihna thu kitel mahmah hi.

Tedim gam Khangthu Kan Kawmiti in CHIN  leh ZO thu a thukzaw-a a
kantel khit uh ciangin, ZO hi hang, cihna in a zawh khit banah
leitunga pilna sang nei tampi mah in ZOMI na hi uh hi, hong cihna
thukho, thupicing hi ci-in kisang a, ZO hihna thu kakipsak zawsem uh
hi, ci in (Gamngai Magazine, Laimai 229 ah) Khuadaite Dr. Ps Kham Do
Nang in gelh hi.

Ciimnuai Mi

Ciimnuai cih pen Zomite Zogam sung a lut ciangin a tun’ masakna mun
min ahi hi. Ciimnuai mi i cih ciangin Ciimnuai panin a peemkhiate’
suan leh khak khempeuh huam a, Ciimnuai mi, Ciimnuai vontawi te a hi
uh hi. Zomi a kici khempeuh Ciimnuai mi hi khin lo hi.  Kawlzang pan
khamtung zuanin Zomite a pai uh ciangin tonkhawm nawn loin kikhen
thang uh a, pawl khat in Zogun dung zuito hi.  Tuate in Locom lam
zuanin pai uh a, Lailun khul ah teng uh hi.  Tua pan gamhoih zuanin
kikhen leuleu uh a, Falam, Hakha, Matupi leh Thantlang gamteng ah teng
uh hi.  Pawl khatte Zogam leitaw lam zuanin paisuk lai uh a, Paletwa,
Kanpetlet dong ah teng uh hi.  Hih “Lailun Khul” a tung masate  in a
luzangah  tuktum uh ahih manin, lusuangte kici a, a tun masak na min
pua-in amau leh amau “Lai-mi” kici uh hi.  Hih Lailun Khul pen Falam
Khua gei Sunthla khuataw-lam teng ahi hi.

Pawl khatte in Tuikang gundung nitumna lam zui-in Tuingo lui a phak uh
ciangin Tuingo dungzui uh hi.  Zangpi tam a tun uh ciangin Ngatan lui
dung zui-in Ciimnuai Khul ah tung uh hi.  A dang pawl khatte Thuamvum
pan in nitumna lamah tuaksukin Sialtang lui zuan in kahto uh a,
Ciimnuai Khul mah tung uh hi.  Hih Ciimnuai a tung masa Zomi te deklam
tuktum pawl hi a, Ciimnuai vontawi ahih kei leh a pupi Zo min pua-in
ZOMI a kici ngiatte a hi uh hi.

Hih Ciimnuai kici mun pen Tedim pan Saizang lam zuan-in pai leng,
Saizang khua tunma deuh mual kidawh iuh-euhna mun nuai deuh, mualnuai
dang teng ahi hi. Tua munteng Sihzangte in Eden huan, mihing
piankhiatna bangin ngaihsun uh hi, ci-in, Carey Tuck in “The Chin
Hills” laibu sungah gelh hi, kici hi.

Ciimnuai pan mun tuamtuam ah

Tualgal tuamtuam hang leh nuntak nopzawkna ding zongin Zomite ciaugal
kai-in kimkhat Bangladesh gamdong tung uh hi. Pawl khatte in paipai in
sau pai lua uh ahih manin amin uh mangngilh in “paite” na kici uh hi.
Tua mite Manipur Lamka kimteng ah tam teng pen uh hi.  Tua bang a
paito pawlkhatte in amau’ phung min kengin Thahdote na kici uh a,
Manipur gam sung mah ah tamteng pen uh hi.  Ciau gal a kaite a tam pen
Mizo in na kilo uh hi.  Bangbangin a kilo zongin Ciimnuai pana
peemkhia khempeuh ZOMI, Ciimnuai vontawi, unau sanggam laizom khat ahi
hi.

Ciimnuai pan peemkhia, unau laizom khat tektek, bang hangin  pau leh
ham kibang lo hiam cih thu, minam i kikhenna zia tawm kikumsuk dih ni.

Meel leh sa, gamtat zia utdan a kibat loh pen lam dang sak ding hi lo
hi. Lai Siangtho sungah Kai leh Abel-te zong numei masa pen Eve
sungpan suak tektek, gamtatzia a utdan uh kilamdang pah lian hi.  Esau
leh Jacob unau a peeng hi napi’n, a vun uh a ham leh a nel in
kilamdang hi. Tu laitak leitung mi khempeuh Noah suan vive hi napi-in
Pasian in Babel tausang a lamna hangin mi khempeuh pau kitukalhsak hi
cih i theihsa ahi hi.  Tua hangin leitung ah kampau  nam atul-a simin
kilamdang hi.  Zomite zong Ciimnuai ciangah kampau aw-kaih kibang lai
hi napi-in a kikhen ciangun mun leh gam zui-in a aw-kaih leh kammal
pawl khat a kilamdang ahi hi.  Tuate pawl khat a tomin en pak leng:

1. Zote ih cih “ii-aw” kammal a zang pawl: Zo cih pen Zomi khempeuh
in mun, mualdawnlam genna-a a zat kammal ahi hi.  Simlam, cih ciangin
lui tawh kinai-na lam, tuitaw lam genna hi a, ni sa-in khua lum hi.
Zo lam pen khua vot hi. Ciimnuai pan kimkhat Balzang ah tengto uh a,
tua hun lai-in Tedim gamsung khua om khempeuh lakah a votpenna mun
ahih manin, a dang teng in Zo lam-a tengte a cihna un Zote na ci uh a,
tuate suan leh khak teng Zote kicisuak hi.   Pawlkhatte in Zomite pupi
Zo i suan leh khak deuh dingin ngaihsun khial kha uh hi. (ci in
Rev.G.K Dal in Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee Magazine laimai 309 na
ah gelh hi).

Zomite pupi Zo khang pen 1123-256 BC hun lai pek hi-in, hih minam neu
tuamtuam-a, a kikhen pen Zomite Ciimnuai a tunkhit,  AD 1500 kum khit
ciang hi pan hi.  Tua ahih manin Ko pupi Zo tawh khanggui kizom deuh
ung, a ci thei ding kuamah  om tuam lo ahih manin Ciimnuai pan-a a
peemkhia khempeuh laigui khat ahi hi.  Tu-a Zo kampau deuhte  a pupi
uh pen Suan Tak ahi hi.  Pu Za Hung in tapa nih (Sek Tak leh Suan Tak)
nei in, Pu Sek Tak tapa Thahdo hi-a, Pu Suan Tak sungpan Sihzang leh
Zote khempeuh banah, Pu Suan Tak suan mitampi, Thahdo te sungah om
ahih manun, Thahdo, Zote, leh Sihzang te Unau phungsung khat ahi uhi
(ci in Dr.Ps. Kham Do Nang in Gamgai 21st Thanksgiving Magazine laimai
233 na ah gelh hi).

2. Teizang kampau pawl: Pawi gal (Vaipi gal) a tun ciangin Ciimmnuai
pan Luika khua sat uh a, Luika khua a siam Gulpi in vok, ui leh
naupang peuh ne thei zel a hih manin, tua gulpi a thah uh ciangin
Luika khua kicim gawp a, tua mun panin Teising honkhat a pona leizang
mun khat ah kisuan uh a hih manin Teizangte kici hi.  Tua mun pen
tulaitak-a Mualbem khuataw teng ahi hi.  Hih khua asat hun pen AD
1500-1600 khawng teng hi ding in ki-um mawh hi.  Penglam zong Teizang
pau in kipau-sak hi, ci-in Dr. Ps Kham Do Nang in (Gamngai Magazine
laimai 231 ah) gelh hi.  Hih Teizang khua pan a sawtlei loin Mualbem
khua satin kituah leuleu uh a, Mualbeem khua pen Sukte khuapi, ci-in
kiciamteh hi.  Hih khua panin Zomi mipil milian tampi khangkhia hi.
1892 kum in Tonzang ukpi  Hau Cin Khup (Ukpi a suah ma), Teizang pau a
siamna dingin Mualbeem khua ah kikoih hi, kici hi.

3. Saizang kampau pawl: Ciimnuai khua pan saigam (gamsai) tam mahmahna
luita dung mun khat-a teng phei pawl teng, Saizangte kici pah hi.  Nam
min hi loin, khua min hizaw hi.

4. Sihzang kampau pawl: Saizang khua, tulaitak a khuataw lam nekpian
ah tui limci mahmah sihtui khuk khat om a, tua kim-a teng teng zong
Sihzangte mah kici leuleu hi.

5. Vangteh kampau pawl:  Mangkang Galkap General Founce leh Major
Raike makai-in 1889 March 09 ni-in Siallum kulhpi sim gawp uh hi.  Tua
ni mahin Vangteh khua mi khat in inn lam in inn vang a tehteh laitak
Mangkangte in Mangpau tawh na khua min uh bang a hia? a cih leh nasep
a dong sa in ‘innvang ka teh’ a cih leh Mangkangpa in a dalzazi bu
sungah “Vangkateh khua” ci-in ciamteh pah hi.

6. Diim kampau pawl: Tu laitak-a Diimpi khuataw teng ah AD1500 kum kim
pawlin cikdumpi buan leh tui a kidim khat om a, tua pen a tomin Diim
ci uh a, tua lai-a teng mite Diimte kici suak hi.  Hih mun teng pen a
minthang ngei khat ahi hi.  Tua kim tengah “Keei tui” kici, dawn kha
leng sahang nam a kisuak thei tui khuk khat zong om in tua tui pen
Mangkangte hong khan ciangin leivuk cip uh hi, kici hi.

7. Khuano kampau pawl:  Teizangte Hau Cin Khup in a pano Do Thawng’
nek dingin siah kaihna ding khua kimkhat pia hi.  Do Thawng in khual a
zin’ ding sialin a gamh luah dingpa Pau Khua Mang in, kaw’ pai ding
ci-a a dot sialin ‘Khuano kual ah’ ci den ahih manin tua kimteng
Khuano Kual kici suak hi.  Tua khuate pen Dimpi, Dimlo, Suangpi,
Phunom, Thangnuai, Taakkhawl, cih bang . . . khua sawm-le-thum pha uh
hi.

8. Tedim kampau pawl: 1857 kumin Lushai gal leh Meitei gal a ven’
ciangin Tedim khuapi ah Zo, Vaiphei, Teizang, Diim, Thahdo, Gangte,
Sihzang, . . . kiptak in tengkhawm uh a, inn 300 val bang a phak uh
ciangin, ki-ukna zong haksa pian cipcip ahih manin tua teng kigawm-in,
khua laizang lamdung- a Khangnote’n a zat uh kampau (kihelzau) pen
1860 kum ciangin Kam Hau Thukhun’(Regulation) 27 teng leh Tedimkam,
ci-in kipsak uh hi.  Tua a kihelzau kampau a zangteng Tedim-kampau ci
uh a, 1919 kum ciangin J. H. Cope topa in Zolai Sim Bu a bawlsak
ciangin hih Tedim Uk sunga kam tuamtuam apau khua khempeuh tawh
thukimna om bangin Tedim kam-in bawl a, a khua-nung ciangin‘T -Tedim
pau, eimau pau’ ci-in  Zolai sinna-in kinei hi.





Thukhupna

Pupi Zo suan leh Ciimnuai vontawi ahi khempeuh sim leh zo, tuipi
galkhat dongah a  kikhen zongin laigui zom khat, puan khat
zawngkhawmte a hihlam mangngilh ding hi lo hi. A kibat lohna neucik a
omte sutlo zawin, a kibatnate uh gawmkhawm a, a minam uh leh a gam uh
--Zogam, Zolei zun khawm diamdiam ding hizaw hi.  Ngeina, kampau, leh
laite kemin, zangin, zun khawm diamdiam thei leh, Zogam a pal lun
semsem ding hi.

Hih i  gelh Zo Khangthu  tung tawnin Zomite unau laizom i hihlam tel
in hong kipum khatsak semsem ding hi,  ci-in ka lam-en hi.  Pasian in
Zomite’ thupha ahi dingin hih lai asim mi khempeuh Thupha hong pia ta
hen.  Amen !

Et kak laibu te (Bibliography)

C. Thang Za Tuan. “Zomi te Pusuah Cilna, Khanlawhna Leh Khantohna,”
Tedim   BEHS No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin
leh adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.

C. Thang Za Tuan (Prof. Ph.D), Advisor of ZBCM, Lecture hand out given
in Tamu ZBCM Youth Conference, in May 2004.

Cin Za Nang, Cin Sian Pau leh alawmte. “Zomite Pianna Thu,” Sezang
Khua Kum 100 Cin Magazine,2004.

G. K. Dal. “Ciimnuai Mi, Tedim Mi,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden
Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte.  Yangon: MBC
press,1999.

Hau Khan Langh.  Suangphei Khua Hualnam Beh Kipawlna Laibu. 2008.

Khen Za Sian.  “I Pu I Pate’ Sul,” Tedim BEHS No.1 Sangpi Golden
Jubilee Magazine, eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon: MBC
press,1999.

Ngulh Khaw Suan. “Etlawm Mualkuam Zogam Nuam,” Tedim BEHS No.1 Sangpi
Golden Jubilee Magazine. eds. H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon:
MBC press, 1999.

Ps Kham Do Nang. “Zo Khang Tangthu,” Gamngai 21st Century Thanksgiving
Magazine. ed. Cin Khen Mang. Yangon: Hebron Printing Press, 2008.

Tuan Khaw Kham. “Zomi Tawh Kisai Theihhuai Thu Tuamtuam,” Tedim BEHS
No.1 Sangpi Golden Jubilee Magazine .eds.  H.Gin En Cin leh
adangdangte. Yangon: MBC press, 1999.

Vum Lian Thang.  “Ciimnuai Pana Tedim Mite,” Tedim BEHS No.1 Sangpi
Golden Jubilee Magazine.  eds.  H.Gin En Cin leh adangdangte. Yangon:
MBC press, 1999.

(Chin, Zomi leh Ciimnuai-mi)

Tuesday, December 24, 2013

Tuesday, December 24, 2013

ကမၻာေက်ာ္ ေအေက – ၄၇ ကို တီထြင္ထုတ္လုပ္ခဲ့သူ ကြယ္လြန္

ရုရွား ေမာင္းျပန္ ေခ်မႈန္းေရး ရိုင္ဖယ္ေသနတ္ျဖစ္တဲ့ ေအေက -၄၇ ကို ဒီဇိုင္းထုတ္ခဲ့သူ မီးေခလ္ ကလက္ခ်္နီေကာ့လ္ (Mikhail Kalashnikov) အသက္ ၉၄ ႏွစ္ဟာ ဒီဇင္ဘာ ၂၄ ရက္ေန႔က ကြယ္လြန္သြားပါတယ္။

ဆားဘီးယားႏိုင္ငံ ေတာင္ပိုင္းမွာ ဆလပ္လူမ်ိဳး လယ္သမား မိဘႏွစ္ပါးက ေမြးဖြားလာတဲ့ ကလက္ခ်္နီေကာ့လ္ဟာ အတန္းပညာ မတတ္ခဲ့ရွာပါဘူး။

ဒုတိယကမၻာစစ္မွာ စစ္တုိက္ခဲ့တဲ့ အေတြ႔အၾကဳံေတြနဲ႔ အသက္ ၂၀ ေက်ာ္အရြယ္မွာ နာမည္ေက်ာ္  ေအေက -၄၇ ကို ဒီဇိုင္းထုတ္ခဲ့ပါတယ္။

ေအေက – ၄၇ က အကၡရာ A ဟာ ရုရွားစကားနဲ႔ “avtomat” ေအာ္တိုမတ္တစ္လို႔ ေခၚၿပီး အကၡရာ K ကေတာ့ ကလက္ခ်္နီေကာ့လ္ရဲ႕ နာမည္ K ကိုယူထားပါတယ္။ 47 ဂဏန္းကေတာ့ ဒီဇိုင္းထုတ္ခဲ့တဲ့ခုႏွစ္ ၁၉၄၇ ကို ရည္ညႊန္းပါတယ္။

ေအေက – ၄၇ ေသနတ္ဟာ သဲထဲ၊ ေရထဲနဲ႔ မိုးထဲ အေျခအေနအမ်ိဳးမ်ိဳးမွာ အခ်ိန္မေရြး ပစ္ခတ္ႏိုင္တာေၾကာင့္ တိုက္ခိုက္ေရးသမားမ်ဳိးစံုရဲ႕ လက္စြဲ ျဖစ္သြားပါတယ္။

ေစ်းသက္သာျပီး ရိုးရွင္းတဲ့ ရိုင္ဖယ္ေသနတ္ ျဖစ္တာေၾကာင့္လည္း အယ္လ္ေကးဒါးေခါင္းေဆာင္ အိုစမာဘင္လာဒင္ကအစ ဆိုမာလီအၾကမ္းဖက္သမားေတြနဲ႔ လိုင္ေဘးရီးယား ကေလးစစ္သားေတြအဆံုး ကိုင္ေဆာင္ခဲ့ၾကလို႔ တီထြင္ခဲ့သူကိုယ္တုိင္ ၀မ္းနည္း ေၾကကဲြရတယ္လို႔ ၂၀၀၈ ခုနွစ္ လက္နက္ကြန္ဖရင့္တခုမွာ ေျပာဖူးပါတယ္။

တကယ္ေတာ့ဟာ ရုရွားႏိုင္ငံကို ကာကြယ္ဖို႔ ေအေက – ၄၇ ကို တီထြင္ခဲ့တာလို႔ ေျပာပါတယ္။

၂၀၀၉ ခုနွစ္ ကလက္ခ်္နီေကာ့လ္ရဲ႕ အသက္ ၉၀ ျပည့္ေမြးေန႔မွာ ရုရွားသမၼတ ဒီမီထရီ မက္ဗီဒဗ္ (Dmitry Medvedev) က သူ႔ကို ရုရွားႏိုင္ငံရဲ႕ အျမင့္ဆံုးသူရဲေကာင္း ေရႊတံဆိပ္ဆု ခ်ီးျမႇင့္ခဲ့ပါတယ္။

ဒါေပမယ့္ ကလက္ခ်္နီေကာ့လ္ဟာ သူ႔တီထြင္မႈအတြက္ တျခားလူေတြလို အက်ဳိးမခံစားခဲ့ရပါဘူး။

၁၉၉၀ ျပည့္ႏွစ္ေတြအတြင္း အမ္ – ၁၆ ကို ဒီဇိုင္းထုတ္ခဲ့တဲ့ အေမရိကန္လူမ်ဳိး ယူဂ်င္းစတြန္းနား (Eugene Stoner) နဲ႔ ေတြ႔တဲ့အခါ  ကလက္ခ်္နီေကာ့လ္က သူ႔ရဲဲ႕ အေမရိကန္သူငယ္ခ်င္းက ကိုယ္ပိုင္ေလယာဥ္နဲ႔ ခရီးသြားေနတဲ့အခ်ိန္မွာ သူကေတာ့ သူ ေနထိုင္တဲ့ ေတာၿမိဳ႕ကေန မိုင္ ၆၀၀ ေလာက္ေ၀းတဲ့ ေမာ္စကိုၿမိဳ႕ကို သြားဖို႔ ေလယာဥ္လက္မွတ္ေတာင္ မ၀ယ္နိုင္ပါဘူးလို႔ ရင္ဖြင့္ခဲ့ဖူးပါတယ္။

ေလာေလာဆယ္ ရုရွား ေမာင္းျပန္ ေခ်မႈန္းေရး ရိုင္ဖယ္ေသနတ္ျဖစ္တဲ့ ေအေက -၄၇ ကို ႏိုင္ငံေပါင္း ၅၅ ႏိုင္ငံမွာ တရား၀င္ အသံုးျပဳေနပါတယ္။

Friday, December 6, 2013

Dollar Sum Tung Ah Symbol te

America dollar $1 nung lam aa symbol pen Christian God (To thum pasian) ci aa a um pastor tam pi tak om hi. a hi zong in up na dang khat a nei aa hi Albert Pike in hi bang in na gen hi.
Osiris e vang liat na pen mit tang in na ki ciam teh aa, greek mi nam te in ni (sun) pen Jupiter mit or lei tung mit tang All Seeing Eye ci in zah taak na tawh na mi voh uh hi.” ci hi.
Dollar sum nung lam pen occult symbol tawh ki dim aa, tua symbols te pen freemason za lian mah mah president te koih na hi mawk hi. Tua aa hih leh a ki im cip hih symbol te khiat na ki kum dih ni.
The Eye of Providence or All Seeing Eye a ki ci pyramid tung aa mit tang lim pen 17th 18th century hun lai in ni tum na lam gam ah na ki zang khin hi. Hih mit tang lim pen egypt mythology leh the eye of Horus pan ong ki pan a hih lam ki thei hi. Tua mit tang pen “ANNUIT COEPTIS”  ei leh ei sep khiat na a man deih hi cih lai mal tawh a kim vel in ki at hi. Mi tam pi tak te in amah “He” cih pen (God) pasian hi ci in um uh hi; aa hi zong in hih mit tang in pasian cih na hi het lo hi.
Tua pyramid nuai ah “NOVUS ORDO SECLORUM” A THAK KI UK NA New World Order cih lai mal ki at hi. Tua mit tang pen khua vaak tawh ki tuam aa, tua khua vaak in a bei sa hun lui na te a hi meei (cloud) pen pai let in ong taang aa hi hi. Ordo cih lai mal pen Masonic te mantra “Ordo ab Chao” siat na lak pan ong piang ki uk na “Order Out Of Chaos” cih hi. Hih society ah Hegelian Dialectic te in gual zawh na a ngah theih na ding un Order Out Of Chaos cih pen sawt pi pek in ong zang khin uh hi.
Dollar sum ziat lam pang en leng, America te symbol a hi musane (eagle) lim ki mu thei hi. Tua eagle i vei lam kha (feathers) pen 32 pha aa, a ziat lam kha pen 33 pha hi. Freemasonry ah a ki ngah thei degree sang pen in 32nd hi na pi in 33 zong ki sin tho thei ve ve hi. Hih 32 pen Kabbalah (ancient Jewish mystical tradition interpretation of the Bible) nun tak na sing kung “Tree Of Life” i lam pi 32 te hi in 33 zong ki sin thei ve ve hi. Kabbalah symbol ah 33rd pen musane (eagle) i vang liat na lukhu zong na hi mawk hi. A ki im cip thusim occult sung ah vei lam leh ziat lam na ki khen aa; vei lam pen kau (witches) hoih/dik te in na ki ciam teh hi. Ziat lam ciang in Satan pasian, to aa a nei te in na ki ciam teh hi. A hi zong in a nih mah un satan pen bia (worship) ve ve uh hi. Mi tam pi tak te in kau nei lah hi ve ve na pi Christian zong ki hi thei hi ci in na um uh hi. Tua bangup na a nei mi te in ngaih sut kik huai mah mah ka sa hi bang hang hiam cih leh Bible sung ah pasian in dawi na sep na pen nak pi tak in na lang pan hi.
Hih dollar tung ah a lung lut huai mah mah symbol dang khat in eagle pen ziat lam pang ah a ki koih na in Satan pen ih pasian (god) hi cih na hi mawk hi. Tua eagle in a vang lian All Seeing Eye pen en hi. Tua eagle i vang liat na a hi aksi (star) 13 teng pen USA colony 13 teng hi ci in a um zong mi tam pi om hi. Hih te pen geomotrical principle tawh siik guk a nei (hexagram) aksi lim a pian thei na ding aa, a ki gual a na hi hi. Tua siik guk a nei aksi lim pen ni dang lai in Solomon symbol ( Seal Of Solomon) na hi mawk zel hi. Siik guk a nei aksi pen (hexagram) occult symbol ah a sia pen cih ciap teh na hi aa dawi mang pa Satan cih na a hihi.
Egyptian, Babylonian, Masons te tung zah tak na a pia a hi hih a ki im cip thu sim nei te in number 13 pen thupi sak mah mah uh hi. Hexagram aksi pi sung ah 13 pen aksi pi nih na (second star) ci in na ki ciam teh lai hi. Zodiac constellations 13 sung ah sign 12 a nei aa hi astrological zodiac and Ophiuchus om aa tua pen Serpent Holder ci in ki thei hi. Sen (Chinese) te in zong 13 pen kam phat na number (lucky number) na ci uh hi. Bible sung aa a masa pen aa a ki mu 13 pen siat na in ki sang hi. (gen14:4) Lai Siang tho tawh ki tuak tak in zong 13 pen pasian a lang pang Satan hi aa, Jesus christ a sang lo mi te in nak zuih mah mah mawk uh hi. (Eze 28:13-18)
Tua a hih leh bang hang in hih aksi 13 te in musane (eagle) i vang liat na na lak mawk uh hiam?  Lai Siang Tho in upna lum suang pi na len un ci na pi, bang hang in America te in ki siat na symbol na zang mawk ih hi hiam? A nuai ah dollar sum tung aa 13 teng en dih ni.
  • Pyramid layer 13
  • flag tung ah stripe 13
  • E Pluribus Umnum lai mal 13
  • ANNUIT COEPTIS lai mal 13
  • Eagle tung ah aksi 13
  • Olive nah teh (Leave) 13
  • Olive gah 13
  • Eagle khe ah thal tang (arrow) 13
  • Lum (shield) tung ah bar 13


Eagle muk aa lai mal “E Pluribus Unum”  Out of many, one, tam pi lak pan khat cih na hi aa, tua lai mal in mun tuam tuam pan mi nam tam pi in USA ah gam khat in ding cih na a hi hiam? Ahih kei leh gam tam pi lak pan kumpi khat (UN) a cih na a hi diam?


Tua Pyramid nuai aa a ki at kum 1776 thu ki kum dih ni. Mi tam pi in America in independent a ngah kum hi ci hi. Hi mah hi, a hi zong in hih pyramid nuai aa ki at kum in America independent ngah na tawh ki sai lo hi. 1776 pen Adam Weishaupt in Illuminati ong phuat khiat kum hi aa tua pyramid nuai aa kum in Illuminati ong pian khiat kum hi zaw hi.
Jesus Christ a sang lo mi te na sep khiat na pen America te Declaration of Independence leh Christian God tawh ki sai lo aa, Weishaupt ii occult mission a hi Illuminati bek tawh ki sai hi. Hih pen pyramid tung aa mit tang pan ki thei deuh hi. Weishaupt ngiat in zong Illuminati cih lai mal pen Lucifer tung pan ka ngah hi aa (holder of the light) khua vaak a len cih na hi na ci hi.


Hexagram aksi pi in pang (side) 6 nei, dawn (point) 6 nei, ki tuah na (intersect) mun 6 nei in tua te in Bible sung aa 666 hi pah mawk hi. Up ngam huai loh zah dong ding in, dollar tung ah hexagram thum om mawk hi; khat pen eagle tung aa aksi te, a dang khat pen eagle lim, a tawp na pen in pyramid kiim aa ki at lai mal te hi aa, tua lai mal pen A pan in O ah tua khit ciang a pat na leh a tawp na lai mal teng hi. Tua bang in la le cin, AONMS ki ngah aa tua in (Ancient Order Nobles Mystic shrine) taang lai, a lam dang thusim ki uk na cih ki ngah hi. Tua lai mal te gual kik leng MASON ong suak kik aa hih lai mal pen mal 5 pha hi. ( Rothschild family te pen U nau 5 pan ong ki pan khia uh hi).

Socialism, communism, nazism, and liberalism organization te ki zawp na en leng a vek un tup na (goal) ki bang hi. A mau min teng zong isms tawh kawl lai hi. A pai zia uh a ki bat loh uh hang in a tup na uh ki bang mang aa a motto uh zong New world Order mah hi mawk hi. Bible sung ah a mau te in tua numei tung ah vang liat na pia ding uh hi ci aa tua nu mei pen tun aa a lian pen aa hi (UNO) hi ci in ki mu thei hi. A mau te tup na pen Weishaupt hun pek pan aa ong piang khia a hi hi.

Saturday, November 23, 2013

PASAL, NUMEI / HUSBAND AND WIFE

PASAL=HUSBAND 
*P=Pasian'thutawh innkuansung makaih.
*A=Asia apha khensiam.
*S=Sepna bawlna ah hanciam.
*A=Ahunzuia thupiangkan.
*L=Lungduai.

HUSBAND
*H=Housing. (Inn leh lo vai pasalte vaipuak.)
*U=Understanding. (Asia apha telsiam)
*S=Sharing. (Nekhawm dawnkhawm)
*B=Buying. (Akitangsam bangin lei.)
*A=Attention. (Thusimh thudonh.)
*N=Never (Atawntungin)
*D=Demanding. (Kitasamh sak ngeilo.)

NUMEI=WIFE
 *N=Neek le dawn tavuanla.
 *U=Um le beel siangding geel.
 *M=Maitai/nuihmai.
 *E=Ettuam paihtuam neilo
 * I= Innkuansung nopna'ng numei thupi.

WIFE 
*W=Washing (Silh/teen siangthosak.)
 *I=Ironing (Maamsak ziilzial.)
 *F=Food (Neek/dawn abaisa in koih.)
 *E=Entertainment (Zin le leng hosiam.)

Sunday, September 22, 2013


NIPI KAL NITE SIM DAN

Khangluite          ZCLS              Mikang

  Thangsa    …..    Pizing   …..    Monday

  Langmai   …..     Pithai   …..   Tuesday

  Ningtho   …….     Nilai    .. Wednesday

   Leipak    …….    Laizing ….. Thursday

  Zumsakeih     Laithai  ….. ..    Friday

    Sakawn  …….    Nino   …….  Saturday

       Nipi    ……..     Nipi   ……..   Sunday