Thursday, July 14, 2022

ZOMITE’ MIN KHIATNA
===================
A.....
Ai ; Aihna, Galaih sa-aihna.
Al ; Zel kawikawi, Tawk kawikawi,
Am ; Iplah, khiallah, Cih bangte hi.
Am CinThang, Am Za Go,
cih bangin pasal min hi zaw deh
hi.
Awi ; Nau oih bang a awi; lungzuan
lawh, khuangaih lawh,;
Ciang Za Awi cih bangin numei min
hi zaw deuh hi.
Awn ; Lampi awn, a paina ding honsak,
Kham Za Awn etc...
B.....
Biak; Mai-et, maivil, zahtakna, kihtakna,
lahna hi.
Pau Biak Lian cih bangin pasal
minin ki lo zaw deuh hi.
C....
Cin/cing ; A neih leh a lam kicing cih
bang hi.
Cin pen pasalte’ min hi in,
Cing pen numeite’ min hi zaw deuh hi.
D....
Dah ; Dahna kahna, dahpa cih bangin,
Ciin Dah Vung cih bangin numei
pasalah kop leh kai a ki zang thei
min hi.
Dai ; Gamdai hi nawnlo, Gam bang dai,
Dal ; Kidalna, kima dalna, maikhakna cih
bang hi.
Pasal min in kizang zaw hi.
Dawl ; Na khat peuhpeuh, neinuam ngah
nuam, cihna hi-in numeite’ min hi
zaw deuh hi.
Deih ; Deih tam, Numei lam tawh kisai
zaw deuh hi in, zat khop theih
veve hi.
Dem ; Kidemna, ki-elna, ki tuhna,
Deng ; Zawhna nuai nenna .
Diah ; Kidiah, nopna/dahna-ah kidiah.
Dim ; Hauna, pilna, deihna, kidim, beel
sungah tuidim numei’ min hi zaw
deuh hi.
Do ; Galdo, Thuakna tumatuam do kha,
phu kha,
Don ; A gal pan a en, gal-et, naucing,
kem, numei’ min hi zaw.
Dong ; Thu dong, bang hiam cih thei
nuama dong, thu kidongpa/nu,
pasal min hi zaw deuh,
E....
El ; Kihuatna, kimuhdahna,
En ; Eng Enna, deihgawhna hi a,
En pen numei pasal in kikop thei hi.
G....
Gam ; Innmun logam,
Gen ; Thu leh la gen, vaihawmna cih
bang hi-in pasal lamah kizang zaw
deuh hi.
Gin ; Lam-en, gina, muanna leh suanna
hi a pasal min hi zaw.
Giak ; Zan tawlngak lupna.
Giak Giak ; Giah denna.
Ging Gingden, gamlum, Lamen,
Go, Gawh : tunnun kituhna pawl hi a,
Pasal min hi zaw deuh hi.
Numei’ minin ki zang khawm
thei hi.
Goih ; Naugoihna, thaman guaihna hi a,
numei’ min hi zaw deuh hi
H.....
Hang ; Hansan, meidawi lo, lau theilo,
cihna hi a, pasal min hi zaw.
Hat ; Thahatna, ngal hatna, sepna
bawlna a zo zo diakte cihna hi.
Hau ; Neih leh lam kicing a hau,
nuamsa, lunghihmawhna neilo.
Heh ; Lundam lo a hihna, mi khat peuh
in hehsak numei’ min hi zawdeuh
hi.
Hen ; Kolbuh khaukhih, nat leh sat in
hong hen, pasal min hi zaw deuh
hi.
Hil ; Ko, thu va ko, va gen, thei sak,
kihilna; Hil Tuang, Hil zel cih bangte
hi.
Ho ; Ki-it kingaihna, Ki thutuahna,
Gtn:Thang Ho, cih bang danin,
Hon ; Hong Hong khia, honkhia,
Hong zuan hong beel,
Hung ; Pasian in hung, U le nau hung,
Huai ; U le Nau huai, lawm leh gual huai,
thukhualna hi a, numei’ min hi zaw
deuh hi.
Huat ; Kilem lo, kihuatna, kithutuah theih
lohna, pasal min hi zaw deuh hi.
Hum Sang, Dim, kicing,
--------------------
I.....
It ; Itna, deihsakna
------------
K....
Kaang ; Meikang
Kai ; Pawl kai, gual kai, saliang tangseu
kai, pasal min hi.
Kam ; Kampha, Daupai, Mei-am sa bang
a anasia thu genna,
Kan ; A val a kaan’ zaw-in
Kang’ ; Tawp ta, Heuta, beita,
Kap ; Galman, saman a thahatte’ min,
pasal min hi zaw deuh hi.
Khat ; Hang, kitawi, gualzo. Pasal min hi
zaw deuh hi.
Khai ; Mun lehsuan deh, kikhai diak,
kidawk diak, pasal min hi,
Kham ; Kikham, amai-ah dal, sik manpha,
kham leh ngun genna hi.
Khan ; Nuntak hun, khan lai hun,
numei pasal zat khop theih,
Khat ; A dang omlo, hih bek, khat bek,
pasal’ min hi zaw deuh hi.
Khaw ; Khua tawh kisai, khua leh tui-ah,
Khawl ; Tawp, khawlkhawm, gualzawl,
kaikhawm, khol,
Khawm ; Kaikhawm, Khol,
Khen ; Gualzawhna, tungnunna, sat zo,
khen zo,
Khen ; Khenkhia, kigawmsak lo,
Vung Za Khen cih bang,
Khin ; Zo khin, cingkhin, a vekpin a hih
khin
Khoi ; Kikhoi, kivakna, kikepna
Khol ; sa-khol, neih leh lam hawm
Khual ; Mailamah bangci kah lehcih
ngaihsutna tawhkigin kholhna a
baihsa a kikhualna,
Khup ; Mite’ sangin hi zo zaw, makhelh,
khup zo,
Kim ; Na khempeuh neikim, mi tawh
kikim.
Kip ; Hi zo den, ling lo, kho zo den,
deuleu lo,
Kop ; A kop a thuahin, panpih koppih,
kop leh kai-in.
----------------------
L....
Lal ; Minthanna, kisaktheihna, kithupit
sakna.
Lam ; Neih lehlam, inn leh lo, sum leh
paai nei zo lam zo cih bang dan hi.
Lang ; Sahang lang, sikha lang cih bang
ama vang neihna bang kithei, kizel,
Langh ; Kilangh, kithei, kiliah lo,
Lawh ; Lawhna, Phawkna, ngahna kicing,
Leel ; Thugenna, ngaihsutna
Leen ; Kizop kimatna, kikawmna,
Let’ ; Ciangval, dimlet’ khengval,
Liah ; Liahzo, huzo,
Lian ; Zalian,vanglian,etc..
Pasal leh numei in zang khawm thei.
Ling ; Launa, dahna, linglawng
Lo ; Hilo, kibang lo,
Luah ; Pi leh pu nu leh pa’ gamh luah,
Luai ; To kai, thum; beel
Luan ; Kicinna, ki-etna kivelna,
thupiakna,
Lun ; Hauhna phatna tam, kicing,
Numei’ min hi zaw deuh hi.
Lut ; Tum, Thum; bia, Thoih, maivil,
----------------------
M....
Mang ; Lungsim,pumpi tawldam om,
Mang pen pasal min hi zaw deuh.
Man ; tawldam om,manna,vangneihna.
Man pen numei min in ki zang deuh.
Mun ; Omna, Mun leh gam genna hi.
Mung ; A bulpi, a mungpi, a phungpi,
Nang ; Do in nang kenkan, Dahna,
thuakna cih nopna hi.
-------------------------------
N.....
Nawn ; Hih kik, bawl kik,
Neek ; A lawm a gual nek zo, Gualzo,
Nei/Neih ; Neih leh lam genna a kizang
hi.
Nem ; Lungkimsak, Lungnuamsak,
hehnem thei, lungduai cihna.
Neng ; Simmawh, zawhthawh bawl,
nengcip suk;
Ngai/ngaih ; Itna,ngaihna lam a ki gen hi.
Ngak ; A sia a pha thei nadinga ngakna,
Ngam ; Hih ngamna, sepngam bawl
ngamna, hangsanna
Ngeek ; Ngeksuah, naupanlai
Ngil ; Mangngilh, phawk nawnlo,
Theikha nawnlo,
Ngin ; Kiging, Kiginna, Muanna leh
suanna,
Ngul/Ngulh ; Lunggulhna, phawkna,
lametna,
Nial ; Deihlo, sanglo, hoihsa lo a pia kik,
Nian/Niang ; Gilvah laivah a kham lua,
niang lua,
Niang’ ; Hi ningniang’; Ngaihbanna lam
genna. Gtn:Huai sawm niang'.
Nu mei min in kizang zaw hi.
Ning ; Zuihna lamah kicing,
No ; Itna ngaihna, pahtawina, nel hona,
Gtn: Nuam Khan No.
Nu mei min in ki zang zaw deuh hi.
Nok ; Kitok nok gawp, nawngkai lua,
buaihuai ;
Nuam ; Lungkim, lungdam, nuamsa,
Nu mei min in kizang zaw hi.
-------------------------
O.....
Oih ; Awi, naupai, cih bang dan hi.
------------------------
P....
Pam’ ; Pamaih sakna, iplahna, ki taanna,
Pau ; Pauna, hawmnam Genna, thugen
vaihawmna
Pha ; Hoihna phatna, Thupha, diksakna;
Pha Phan baan, tung zo;
Phung ; Phutna, letna, manna bulpi;
Phut ; Khuam phuh, kipan, kiphut,
Pian/Piang ; A omlo pan a a piang khia,
piankhiatna;
Pum ; Cikhat sakhat banga kipum khatna,
--------------------
S.....
San/sang ; Niam lo-in sang, dem hak,
tun hak, na khat
Sawm ; Tunna, ngimna, sawmna;
Seel Lim, pulaak lo, liah, keem.
Sial ; Lungsim sungah ngaihsutna,
geelna, lungsialna
Siam ; Dikna, citna, siamna, thupha
ngahna.
Sian ; Pasian tawh kisai siangthona,
Pasian tapsakna hi.
Sing ; Khangual batna, san zawkna,
siam zawkna.
Soi/Son Genna, suutna, lelhna, pukna,
Song ; Muang, belhna,
Suah ; Suahkhia, lakhia, Mualsuahna zo.
Suak ; Piankhiatna, Suahkhiatna
Suan. ; Muan leh suan, munana, belhna,
Suan ; Suanna, muanna,tunna, belhna
Suang ;Tung lamah kisuang to,
tungnunna, min leh vang neihna.
Sum ; Vangneihna,
Sut ; Kihutna, kiphelhna, kihotna,
genna, hawmna
T.....
Taan ; Ngah kha lo,
Taang ; Pasal
Tan ; Tanzah, ngah zah,
Tawi ; Kipahtawina, ki-intna, tawisanna.
Teel ; Deihzawkna, it zawk a teel
Tel ; Kitheihna, kiphawkna,
Thah/that Gammat, sa mat,
Than/Thang ; Minthanna, kicinna, vang
neihna,
Thawn ; Kithawn, kizel, thuhoih, thuhoih
lo hanthawn,
Thawng ; Ki thawn, mi’ lakah minthanna.
Theu ; Hi nawnlo, tawpta, dai, bei kuan,
Thiau ; Hehna dahna nopna a tuamtuam
kilawi, Hi kikkik, gim kik, tawl kik,
behlap kik,
Thual/ Thuam; Pianna lamh kiatna mun,
suahna mun,
Tual ; A sim a mal sak leh khangah tuan,
zin khiat hatna,
Tuan Tuan vaina, tungtuanna,
Tuang ; Gual tung tuanna, tung nunna,
nei zaw, pil zaw, hat zaw,
Tul ; Tul khat (1000),tampi,
U....
Uap ; Ki uapna,
Uk ; Ukzawhna, tungnunna,
--------------------
V....
Vaai ; Gentheihna, vut leh vai
Vaan ; Thu khualna, thuvan,
Vai ; Vaihawmna
Vei ; Gimna, tawlna, thuakna,
Vel ; Etna, Muhna,
Vial ; Hi kawikawi, tuak kawikawi,
Vum/Vung Dim, kicing,, tam (Nopna)
Vungh ; Vanglian, min leh zaletna,
---------------------------
Z.......
Za ; Amal tam a cihna, kicing, zakhat,
Za ; Za khat, (100) tampi,
Zam ; Ki zel a zam kawikawi, mi tawh
kipawl thei kawikawi,
Zel/Zeel Ki zel zo, kihel zo,
Zen ; Lunggimna, ka duang hong zen, ka
lai hong kuai
Zing ; Lungzinna, khua zing khuavak,
Zo ; Zawhna, khitna
Zom ; Kizom, Kizui, kimat,
Zuan ; Luangzuan khuangaihna,
va zuan va veh;
Zui ; A sul zui, anung zui.

Saturday, May 28, 2022

 ZOMI PUPA TE' N

NOP NA DAH NA AH SA HAWM ZIA.


     Nidang hun in Zomite sungah nop na ahi zong, dah na ahi zongin sagawh na a om ciangin ki mawk nek mai ngei lo in sa ki hawm hi. Khanglui mite in a ki lek kim mahmah dingin na vai hawm uh hi. Nop 

na lam ah beh lam sang gam lamte in alik abak in tang zawpian in, dah na ah ta nu lamte in alik abak in tang uh hi. 


1. Mokipi sagawh na 

    

   Mokipi na ah tunsa dingin vok ahi zongin bawng ahi zongin ki go thei hi.

Hih tunsa ding a ki go pen tunsa dinglch innteek a ding ci- in sa pum khat khen nih in ki khen hi. 


 1.1 Tunsa (mo tun na) 


    1.1.1. Aphei 1. a Hang 2, gawm khe ; 


    1.1.2. A pang phel khat. 


    1.1.3.  A ik phel khat. 


    1.1.4. A ngawng phel khat. 


    1.1.5. A kha bup. 


    1.1.6 Lu khungsa 

             (a sin utok lam, a ngoi kual khat.

     A tekphet khat (a tek ih cih pen a liang 

     lakkhiat na a vun ki hel lo mini teng) 


     1.1.7. Nidangin mopi na leh sial khup

     sa ki tuam bawl in, tun sa ah a huai ki   

     guang lo hi. Ahi zongin, tuhun ciangin

     ki gawm lei ahih man Sa seng suah ta 

     ding sa seng taw ah a huai khat ki   

     guang hi. 


 1.2. Inn teek a ding (mo khak na) 


    1.2.1. A phei mei bang 1 . 


    1.2.2. A pang phel khat. 


    1.2.3. A ik phel khat. 


    1.2.4. A ngawng phel khat. 


    1.2.5. Alu. 


    1.2.6. Lu khungsa ( a sin, a ngoi, a tek 

               phel khat) 


    1.2.7.A pangsa pan in sa seng suah te  

     a ding in a huai khat ki la khia imtunsa 

     lak ah ki pia hi. Tua hi-in inteek lam a

     khen sa pang ah a huai khat ki la khia 


2. Tonsa hawm na (motun na).


  2.1. Bang kua ten - Aphci tong 


  2.2. Bang kua zom - Aliangtong 


  2.3. Sanggam thumna- Aliang tong. 


  2.4. Sanggam li na(zawl) - Aliang paaL

 

  2.5. Sanggam nga na -Aphei sa sungpan

         a hoih khat 


3. Innteek a sa hawm na (mokhak na).


 3.1. Bangkua te - Aphei tong. 


 3.2. A zom teng a phei sa lu khu at khiat 

    na ki zen in - Thusa,sasem leh tanusa

    in a pang pai ten nu phal sa zong aphei

    at khiat na sung ah pia hi. 


 3.3. Tanu sa in a ik pai ten nuphalsa,

    thusa sa ki pia in,sasem sa pen a phei  

    sa mah ki pia hi. Tanu a lain nate ah a 

    ik hawm cinglo ahih man in,tanu sa in a

     huai ki at hi. 


 3.4. Pute pen a ki lawm mun khat ki bawl

    in ki pia hi. 


 3.5. sa ngawng bah pen a bul liteng sa   

    tan beh lap na in ki pia hi. 


 3.6. Satang hawmpen a huai a cingthei

    bangbang in ki at in ki hawm hi. 


  3.7. Tanu sa in a pangpai ten a thumna  

     ciang a pang ki hawm sak in a li na a ik

     kawi ki piahi. 


  3.8. Phei sa at khiat na a lu khu leh 

     a Hang tong at khiat na teng, sanggam

     sa, sa sem sa in ki pia hi. 


   3.9.Ta nu sa in a pang a pia ten a phei

      sa pan nu phal, thusa, sasem dong ki

      pia hi. 


    3.10.Tanusa in a ik pai ten a pangsa 

       pan nuphalsa/thusa sa kipia in

       sasemsa pen a phei sa mah ki pia hi. 


    3.11. Pute a ki lawm mun khat a vak pi

       an in ki bawl in ki pia hi. 


    3.12. Sa ngawng bah ci-in a ngawng

        phei pen li ki suah in nuphal kihel lo a

        bul li (Bang kuaJTaitawi, Thusa,

        Sasem) ki beh lap hi. 


    3.13. Satang hawm in a huai a cing thei

        bangbangin ki at in ki hawm hi. 


    3.14. Tanusa in a pang pai ten a thum  

        na ciang a pang kipia in a li na pen a  

        ik kawi ki pia hi. 

4. Sagawh tuam tuam 

   

     Zomite in innlhak i h lam ciangin , inn tarn ki ci-in pawi ki bawl hi. Hih inn tain pawi pen nam nih om in innbulsa a inn luilua in phei a lam kik te'n lungdam koh na pawi a bawl uh ciangin, a tarn zaw in 

sahawm lo in ki nemang hi. Inn tuan thak, inn neithak te in inn tarn na pawi a bawl ciangin innsung dong ta pan mun seh na (Bangkua, Haitawi, Thusa, Sasem) zon na in sa ki hawm hi. 


      Thu tuamtuam (naueing guaih,inntuan

 sagawh) a sa gawh nate ah mosa puak hawm zia vive mah ki zang hi. Ahi zongin zu khawlh na ah sa a ki gawh ciang in zu

khawlh teng bek in hawm uh hi.


  Khual pan in nuphal, pute, tute, sanggam te, sungtc, makte cih bang hong hawh ciangin sa ki gawh thei hi. Hih bangin sa a ki gawh ciang a khe thum ( a phei, a liang te gel ) ih piak leh pum puak sak ki ci-in,

thuh kik ding ngaih sut na ahi hi. Aliang khat bek I piak leh sun siah guan ki ci-in thuh kik ding hi lo hi. 


5. Dah na a sa gawh 


    Nidang hun lai-in sih ciangin kawsah ki sat lo-in si ki vui lo hi. Kawsaa sa hawm zia sih na-ah sa hawm zia ci-in pulak khin ih hih man in dah na a ki go sahawm zia pulak beh kul non lo dingin ka ngaih 

sun hi. 


Akisam aom leh

acing thei pen ding leh

ahoih theipen ding behlap tozel ni.


Zomite sung ah Khua khat le khua khat sahawm zia le phamawh neih dan kibang kimlo hi.






Pupate Sasemzia


Nopna-Dahna sungah thukhun ngeina zui-in ki-uapin nakhempeuh kiseem hi. Tua thukhun kantanin khengval leh kideihlo hi. Kisam leh zong kideihlo hi. Sanggam abul-adawn kiguang dimdiam hi. Tua zui-in sa hawm uh hi. Aphei tang ding, a liang tang ding, angawng tang ding, cih bangin min gotsa-in nei uh hi. Piakding kilawm khatzong nusia lo uh hi. Sialcingte nangawn sialneel, ci-in atawkuam teng pia uh hi.


Tua tawh kizui-in ama tanhdingaa kisehna mun lian a kipiak keileh bang hang hiam, kapanmun hong kheel hiam, kei hong manuam uh hiding hiam, hong khelbawl hiam, ci-in sittel pah tiuteu hi. Amau dinmun tawh kisai satahn bektawh lungkimse uh hi. Avaal deihlo hi. A hemzawkleh zong lungkimlo uh hi. Thumaan mahmah, cihtak mahmah uh hi.


Amau tanhding sa a piak ciangin, ne pahpah lo-in sittel masa uh hi. A kilawmlo a om ciangin nolhkik uh hi. Tua ahih ciangin Zuhawm-sahawm kidop kul hi. Sasem siam kicial hi. Apazaw-asahzaw cih omsak lo hi. A temha sawipaisak lo hi. Sa semhun ciangin Bangkuapipa leh a tei zawdeuhte in sakuang-umin encik ciat uh hi. Paubanglo dingin hanciam uh hi. Saluang munkhatzong mawkvallo dingin kiseh hi.


Sahawmdan pen hunkhat leh hunkhat munkhat leh munkhat kibanglo hi. Nopna sahawm leh Dahna sahawm kibanglo hi. Mo-sagawh leh thudangte kibang lo hi. Lawm-an neekna-ah Sanggamsa kipia lo hi. Ahih hangin a thusiamte in, Tuibuhsa ci-in Tanupi Tuitaak leh Tanu nihna ahi Sawlla a iikbup hawmsak hi. Bang hang hiam, cihleh Tanute pen kitaang sapna khempeuhah gamtaang ahihman ahi hi.


A. Mo-sagawh Sakuangkhen: Aphei-meibaang, A iiktawn, Alianggel [alianggalkah], Akha phalkhat, Anungzuui phalkhat, Adeekguh phalkhat, Agilpi phalkhat, Abil langkhat, Angoi kawnkhat, Asin sehthumsuah sehkhat.


B. Mokhate sahawm

Thalloh or Sanggamkhatna ------- Atel leh a sungkua namkim.

Sunghpipa -------------------------- Atel sungnung leh sungkua namkim.

Tanupi or Tuitaak, or ------------- A iik leh a sungkua namkim.

Tanu-nauzaw or Sawlla ---------- Aphuuk leh a sungkua namkim.

Zinkhak, or Sanggam nihna ------ Azungzui leh a sungkua namkim. Vok ahihleh sungkua namkim kipia lo hi. Angoi tumkhat ta kizuisak bek hi.


C. Mopite Sahawmdan

Innteek ---------- Aliangbit leh sungkua namkim.

Thalloh ---------- Atel leh sungkua namkim.

Sunghpi --------- Atel sungnung leh sungkua namkim.

Tanupi ---------- A-iik leh sungkua namkim.

Tanu nihna ----- Aphuuk leh sungkua namkim. Vok ahih leh angoi tumkhat tek.


D. Gal-aih Len Sa-aihna Sahawm dan Ngenna

Hihneihna: Ko kiangah sahawmdan namnih om hi. Teizaangtat leh Saizaangtat kici hi. Ko pen Teizaangtat zang kahihman un, namnihin kong gelh hi. Ahizongin nakpi-in kilamdang lua lo hi.


1. Gaal-aihna

Thalloh or Sanggam khatna ------ Aphei tumbul.[abultong].

Zinkhak or Sanggam nihna ------- Aliang khat.

Tuitaak, Tanupi -------------------- Anaak tangli.

Sawlla, Tanu nihna ------------- Anaak tangthum.

Sunghpi in --------------------- Angawngsa.

Pu nihna ----------------------- Ameizui. Vaksa in aliang leh a iiksa kipia hi.


2. Sa-aihna

Thalloh, Sanggam khatna -------- Apheitumbul.

Zinkhak, Sanggam nihna --------- Aliang khat.

Tuitaak, Tanupi ---------------- Nak tangli.

Sawlla, Tanu nihna ------------- Nak tangthum.

Sunghpi ------------------------ Angawngsa.

Pu nihna ----------------------- Azungzui, ameizui.

Nuphal ------------------------- Anaak' tangnih.

Vakte pen a liang leh a iik kipia hi. Gaal leh Sa thuah thei a, gan pumnih mah kigo hi. Gaalvakte in, Gaal-aihna saliang saang uh hi. Savakhte in sa-aihna saliang saang uh hi.


E. Tong (Zupinung) Ton Ciang a Sahawmdan tuamtuam

Thalloh, Sanggam khatna -------- Aphei khat.

Zinkhak, Sanggamnihna ---------- Aliang khat.

Behsabawl ---------------------- Aliang tumbul.

Sunghpi ------------------------ A awmlang.(naaktang-9 bang kipia hi.)

Pute --------------------------- Ameizui tumnih suahin tumkhat kipia.

Tuitaak, Tanupi ---------------- Amaugawh saluangkhat tutphah hi. Sialvun namkhat cingding zikkhat kipia hi.

Sawlla, Tanu nihna ------------- Sagualgawh pen innteek pialo-in amau tutphah hi.

Tulpi -------------------------- Azangsa phalkhat leh a pheisa baksagih kipia hi.

Zawl --------------------------- Sialngawng kipia hi.

Songte ------------------------- Akeng tumbul khatleh a iik phalkhat leh a sungkua namkim kipia.

Lawigawhsa --------------------- Pusa thoihna bangin kihawm hi.

Lawigawh voknusa --------------- Phaitam aa alaam cialna-in kipia hi. Zingzu leh phaitamzu site kipia hi.


F. Ton sahawmdan

Thallohpa --------------------------------------- Apheibit.

Zinkhakpa --------------------------------------- Aliangbit.

Behsabawl --------------------------------------- A zaangsa ngah.

Sunghpipa --------------------------------------- A awmlang nakguh tangkua bang.

Tanupi ------------------------------------------ Aphei tumbul.

Ama gawh saluangbup tutphah. Tanu nihna --------- Aliangtong.

Sagualgawh tutphah. Zawl ------------------------ A ngawng pua.

Pu ---------------------------------------------- Ameizui.


G. Pusa or innsungpi thoih sahawmdan

Bangkuapi, Thallohpa ----------- A liang.

Zinkhak ------------------------ Apheibul.

Tulpipa ------------------------ Aliangkhat, ahuaikhat, akhanuai.

Sabawl ------------------------- Azungzui.

Sunghpi ------------------------ Abultong.

Pu in -------------------------- Ameizui.

Tanupi leh Anauzaw ------------- Tanu ten malli ngah uh hi. Adeekguh, azungzui, a-iikmuk anawi tangkhat baang, apheisa bakkhat.

Tanu thumna -------------------- Aciangkang, azungzui, aphukka, apheisa bakkhat.

Tanu lina ---------------------- Aciangkang, azungzui, a-iik tumkhat, apheisa bakkhat.

Nuphal ------------------------- Azungzui khat. Sanggam dawnlam ten apheisa semin hawm hi.


H. Sahawmdan

Sunghpi ------------------------- Angawngtan.

Pu ------------------------------ Ameizui.

Beh khatna ---------------------- Aliang khat.

Beh nihna in -------------------- Abultong.

Beh thumna ---------------------- Azangsa nakguh-3baang.

Beh lina ------------------------ Azaangsa nakguh 2baang.

Tanupi -------------------------- Anaak tangli baang.

Akha phalkhat, Tanu nihna ------- Anaak tangthum baang.

Tanu thumna in ------------------ Anaak tangnih baang.

Nuphal -------------------------- Anaak tangnihbaang.

Tulpipa ------------------------- Aliangbit khat. Akha phalkhat.


I. Sahawmdan

Tulpipa ---------------------- Apheibul.

Thallohpa -------------------- A-iiktawn leh aliangbit, akhanuai phalkhat.

Zinkhak ---------------------- Aliangtong.

Sungpi ----------------------- Abultong.

Pu(Taangpu) ------------------ Ameizui

Tanupi leh Tanu nauzaw ------- A deekguh, azungzui, a-iiktawn khat, aliangsa

Tanu thumna leh Lina --------- A ciangkang, azungzui, a-iiktawn, aliangsa bakkhat.

Tanu ngana ------------------- Azungzui, a-iik tumkhat, aliangsa bakkhat.


J. Sihna Hanken Sahawmdan: Tuitaak, or Tanupi Aphei, anaakguh tangkhat, vakhupeu [ asialin kipia] Anaaktangnih baang, apheisa bakkhat, angawngsa bakkhat, ahuaisa bakkhat, aliangsa bakkhat, asin, agilpi, agilkha,atuap a-ekthup, innlakte siguina aphuukka leh akopsam savaal tuamtuam kipialai hi. Sawlla or Tanu nauzaw. Aliang khat pia hi. Adangte Tanupi tawh kibangsak hi. Tanupi leh Tanu nauzaw in amau saante hawmkik uh hi. Apheisa khennih suah a, ama Thallohpa leh a Tanupi hawmsak hi. Anaakbul nihsuah a, tanu nauzaw pia hi.Thalloh leh Sunghpi. Anaak nih, apheisa,aliangsa, angawngsa, ahuai, asin, angoi, atuap, agilpi, a-eekthup, a-iik leh agilkha pia hi. Innlak guina samal(sakeng) apheikhat teelsak hi. Hih a sa saante pen amau bultengmah hawmsak hi. Apheisa bakthum suah a, Tanu-nauzaw, Sunghpi, leh Zinkhak hawmsak hi. Anaakbul pen Tanupi leh Thalloh hawmsak hi. Zinkhak leh Pu saan. Anaak tangnih baang, apheisa, aliangsa, angawngsa, ahuai, asin, angoi, atuap, agilpi, a-ekthup, a-iik leh agilkha saang hi. Savo kici asialin bakkhat tuak kipialai hi. Amau sante anaakbul nih suahin Tanupi leh Thalloh hawmsak hi. Apheisa thum suahin, Tanu nauzaw, Sunghpi, Zinkhak hawmsak hi.


Sabawlgel saan. Anaak tanggiat, apheisa, anaakbul nih, aliangsa, angawngsa, ahuai, asungkua namkim saang hi. Tua banah Innlak guina samak phei khattuak kipialai hi. Ahawmkik ciangin, anaak tanggiat tumnih suah a, amau aadingin tangli baang koih hi. Anaakbul nihsuah leuleu a, Tanu nauzaw leh Thalloh hawmsak hi. Thusageel saan. Anaakbul tangnih baang, aliangsa, angawngsa, apheisa, asungkua namkim saangsak hi. Zawl leh Nuphal saan. Anaakbul tangkhatbaang leh asungkua omlai bangbang kipia hi. Khankuang bawlte angawng phalkhat kipia hi. Nautaangte pen angoi tumkhat leh agilpi pia hi. Sungtaa. Aphuuk, angoi, agilpi pia hi. Miguina vokno malkhat pia hi. Simaisa Aphuuk asungkua namkim kipia hi. Khuangtumsa Khuangtumpa leh Daaktumte hawm dingin, anak tangkhat, apheisa bakkhat,angoi, agilpi, atuap kipia hi. Asin kihello hi. Laang'khetsa Apheisavo ki-aat hi. Innteek sa Thalloh siguina ateltawn, zungzui kaikha, aliangkhat, apheimal, ahuai, Atel leh azungzui.


Innlakguina sungpan innteek in, aliangbit,apheikhat, atel sungnung, tang uh hi. Lukhungsa kici, alungphalkhat, amuk, acingsa bakkhat, azel tumkhat, atuap, agilkha, asin, a-ekthup, aleii tumkhat.


K. Sahawmdan: Behlamte Thalloh in apheibul. Zinkhak in anaak tangli baang. Sialbawl in anaak tangthum Tulpikai in anaak tangnih Beh ngana in tangnihmah Behgukna anak tangnihmah Tanupawl Tanupi in abul Tanu nihna in aliang deih teelsak. Tanu thumna in aliang teelloh zawkpen Tanu lina in a zaangsa teelsak Tanu ngana in a zaangsa kiteellozaw pen. Tanu nautaang in aphuuksa hawm uh. A iiksa pen khunsa-in kihawm hi. Thallohpanin panto hi. Pu pawl. Pupi in angawng sang hi. Tangpu in ameizui ngah hi. Pu dangte pen ameizui tumtanin hawm hi A kicin keileh ahuai hawmsak hi. Thusa leh Sasem Apheisa aatin pia hi. Sakuangkhiat. A lutang, a-iik, aliang, azaangsakhat, angawng kikoihsak hi. Angoi kawnkhat, asinkakhat, cihbangin kikoihsak hi.


Ei Christian ten Zuhawm-Sahawm pen kinakzat nawnlo hi. Tanu leh Thusa agimdiak agamtaang diakte bek tanh kipia a, adangdangte ngeina zui-in kihawm lo hi. Tanupi leh anihna pen tuibuhsa peuh kipia hi. Christian sungah Beh-thusa leh Veng-thusa in nasep neisimsim hi. Tua ban-ah SDA Pawlpi diakdiak Ganpum zatna tawm hi. Zong kideih khollo maita hi. Zindo nading aa kigo leh innteekmeh ding aa kigo nangawn kibuaipih tamzaw ahihmanin kazang taktak lo hi.


Hih kagelh pen Khang taangthu ciamtehna ding leh Ngeina a kannuam khangnote aading ngimna tawh katheihsunsun hong gelhkhia kahi hi. Tua zong amauzat kammalte katheihtel loh tammahmah ta hi. Ameizu, asumkuul, aciangkang, abul, atong, amal cihkhawng kazakzak hangin bangcih katelloh ngentang ahi hi.


L. Pusa or Innsungpi thoih sahawmdan

Bangkuapi, Thallohpa -------- A liang.

Zinkhak --------------------- Apheibul.

Tulpipa --------------------- Aliangkh at, ahuaikhat, akhanuai.

Sabawl ---------------------- Azungzui.

Sunghpi --------------------- Abultong.

Pu in ----------------------- Ameizui.

Tanupi leh Anauzaw ---------- Tanu ten malli ngah uh hi. Adeekguh, azungzui, a-iikmuk anawi tangkhat baang, apheisa bakkhat.

Tanu thumna ----------------- Aciangkang, azungzu, aphukka,

Zawl ------------------------ Sialngaw ng kipia hi.

Songte ---------------------- Akeng tumbul khatleh a iik phalkhat leh a sungkua namkim kipia.

Lawigawhsa ------------------ Pusa thoihna bangin kihawm hi.

Lawigawh voknu sa ----------- Phaitam aa alaam cialna-in kipia hi. Zingzu leh phaitamzu site kipia hi.


M. Pupa Ngeina Zukholh: Kawl huzaap Zomi ten Pawi acih pen India lam Zomi te'n Lawm ci uh hi. Ahih hangin hite pen Zopau hilo hi. Zopau iin Ai kicizaw hi. Mimza ai, taangza ai, asamat ai, BA ai, kici hi. Ahih hangin Lawki-hunlai gal-ai, sa-ai cihpen zupi nungin dawibiak ngeina tawh na kizomlua ahihman, ai cihpen lawkivai-lua kisa kha ding hi.


Zomite in gualzawhna leh matutna khatpeuh a om ciangin kipahtawi uh hi. Kasangnaupan lai-in kapa in lai ka-on simin aktawh hong aihsak tawntung hi. Innkuan iin kilungkim mahmah hi. Kalai onman kei aklu hong nesak hi. Thuneuno abat hangin hanciamnopna hong khangsak hi. Nu leh pa hong pahtawina pen ki-angtanpih mahmah hi. Ka uu pen saben uuk ahih ciangin lailam haatlo hi. Ahih hangin vakhu khat amat pen kapa'n aklui khat tawh aihsak hi. Vakhu pen khuttum-cia phalo hi. A aihna aklui pen innkuanmeh cing hi. Tua bang kipahtawina in lungsim cidamsak hi.


N. Pute Tuukzuu Kholh: Zomi lawkite in tuuktung masa anpalte zuu in sa uh hi. Puute zuu khol uh hi. Zucil kaimasa pen a puupi suah uh hi. Apuu in la-in mawkneeklo hi. A tute cidamna ding leh mimza tangza lazo ding, sumnu sumpa lamzawhna dingin thupha ngetsak uh hi. Zomi te ngeina-ah numeite in pianna nulehpa vakna ding thu ngahlo hi. Go leh gam kitomsak lo hi. Ahih hangin numei nualam pen kipuapaih tuanlo hi. Naupangte in puute zahtakpiakna leh pahtawina itna lahna ding ngeina hoihmahmah nabawl zel hi. Puute tuukzu-kholh pen numeilam pahtawina ahi hi. Puute leh lamphung kineekzolo cih paunak nei uh hi. Tua pen naupangte in nulam ahi puute pen simmawh loh ding deihna hi. Lungsim sungah ngeina kipmahmah aguansak ahi hi. Puute simmawhte damlo hi. Nuamsa lo hi. cin umsak hi. Gilsung damlote in gau-an la ci'n puute kiangah ankhing vasiim uh hi. A tute tungah khasia leh, napu ngoidok hing bang hang hong hici bawl na hiam? cithei uh hi. Ngoidok cihpen gilnathei cihna ahi hi. Tua ahih ciangin damlohna thu khatpeuh a omleh puute kiang taailoh phamawh ahihmanin puute kizahtak hi. Ki -iit mahmah hi. Thupha ngahna-naak ahi hi.


Tanu-mokhak khempeuh kiciamkholin, a zu-kholhni kibangsak uh hi. Lawki-hunin omkhawlna munah aneek uh zuu hipen hi. Anlim sangin zuu pen thupiseh zaw uh hi.Puute pahtawina la vive sa uh hi.


(1.a)Kei kapuu te sen a kapuu te ningzuu bang khum thei naleng nuampeng phuhsak vang e

(1.b)Nuampeng phuhsak vang heisa bang paal thei naleng kapal losak vang e


(2.a)Bualna ngei nuam bualna ngei nuam e, puvon siangsung bualna ngei nuam e

(2.b)Laamna ngeinuam laamna ngei nuam e, puvon pahtang laamna ngei nuam e


(3.a)Tualnuam e tualnuam e puute sumtual tualtung tualnuam e

(3.b)Gam nuam e gam nuam e pupa gamzang gamnem gamnuam e


(4.a)Pupa gamzang tangzang khat a, tangkhat suan zong simtheihloh piang e

(4.b)Tang khat suan zong simtheihloh piang a bangaa sunglawh bang kasam hiam aw


(5.a)Theisen puvon ngalliam bel aw tusuanmel haihkha na cia

(5.b)Gual sang tongdam neem zaw ding a, aduang mel hoih ding aw ee


Dawhdan saknung leh dawhdan khangnung dimin zubeel kigual hi. Zubeel khat mikhat in tutpih hi. Sak leh khang abul leh adawn kidawngin lasa ziahziah hi. Pasalnote kikhelin alai-ah tawnsak keukeu hi. Khuangtumpan akhuang saankeuhkeuh iin hong tawp ciangin, suai..suai..suai suai cin, a tangtawnpa kai-in zuu teepsak hi. A puute a itmanin tawn(laam) hi ci-in pakta mahmah uh hi. Tuukzuu-akmat ci-in ak khattek namat uh hi. Pawlkhat in sum mat uh hi. Pawlkhat in gangawh hi. Bang bang kimat taleh tukzu-akmat in sum tua zah hong pia ci uh hi.


Tuhun Christian ten zong hih ngeina paikhia tuanlo hi. Zuu tangin cikhum bawngnawi peuh kikhol hi. Antak bungkhat bungnih vapuak thei hi. Pawlkhat in anlim-tuilim vaneekpih hi. Hih pen puute pahtawina pawi limci mahmah ahi hi.Ei Christian khangthak hunin zong puute pahtawina hunnuam limci-takin kibawl thei lel ding hi.


O. Sazaam: Japan-galma hunin saneek kisangkhaat mahmah hi. Sa-sai omlo hi. Dangka-tang ngahna haksa lua hi. Akpi khat matkhat in kilei hi. Minvawh khat neilo-in akno khat zong kigongam lo hi. Sumtawng-thoih ahihkeh huanthoih cihkhat in zang hamtang uh hi. Saneekna tawmlua ahihmanin lampi zong uh hi. Inn-4 inn-5 kipawlin banpai-in vok go uh hi. Tua pen sazaam kici hi. Vok pen bangcia go dingcih ciangtan uh hi. Pawlkhat in nekhawm hi. Pawlkhat in a kikimin sehhawm uh hi. Sa khamtakin ne uh ahihman sazaam pen ahihzote ki-eng mahmah hi. Hih kipawlna pen a cithei zawdeuhte aa hi. Meigong daipamte kihel zolo hi.


P. Tukvak: Tanghamkin kici ankung leh kiak kikimin a omlaitak lokhawh kikin mahmah hi. Lo-lel ahihman thacial uh hi. Kialhuntawh kituak sawnsawn hi. Thacialte kivaitut zolo ahihman, tuktun(akhawhsa-tun) ciang kivaakpan hi. Tuktun ciangin thacialte kaikhawm in zuu leh sa akhamtakin neekpih hi. Thacial-vaak tawh kibangnawnlo hi. Pawibawl banglel ahihman nuamsa mahmah hi.


Hih ngeinate pen dawibiakna tawh kisai hilo hi. Amau-hun tawh kituak nuntak khuasakzia ahi hi. Tua banga kikaihkhopnate pen a kingai tengmah ahi hi. Kikholhna tamleh kingaihna leh kiphawkna zong khangpah hi.


Saizang Te Zat Sahawm ZiaLe Phamawh Neihzah

***************************


Ciimnuai leitang a te'ng Saizang khua a omten nopna lam sagawh nate ah hih anuai abang in sa nasemh in a kul/a kisam bang in phamawh teng napia uhhi.


Sahawm zia tawh kisai in Mopawi, Tanu khak sagawh, thalloh sagawh, lungdam kohna  cihte le Naumin phuah cihte sahawm dan a tuamtek in kinei hi.

 

Innkhat in phamawh(10) kinei kimciat hi.


Sahawm/sapiak zia tawh kisai in a nambat zui in na en in


1-Thalloh =  8

2-Sunghpi = 7

3-Tuitaak(Tanu pi) = 13

4-Sawlla(Tanu nauzaw) = 12

5-Zinkhaak =  1

6-Pu = 2

7-Beh Sabawl = 3

8-Sungh Sabawl = 4

9-Beh Thusa = 5

10-Veng Thusa = 6


Zomi te pen Khua khat le khua khat sahawm zia le phamawh neih dan kibang kimlo hi.


A neng a tawng in genzo kang in tawmcik a ki hawmsawn pak hihang..

Cr: Zam Pu



Zogam Tangthu a Tomno In

 


Zogam (Chin Hills) pen a leitang tai patle 13,902 hi a, mihing pen 1974 kumin 354,000 pha dingin ki-ummawh hi. A gam buppi pen township 9 kisuah a, Tiddim, Tonzang, Falam, Thlantlang, Haka, Matupi, Paletwa, Mindat leh Kanpetlet kici a, Township Officer khat ta in uk hi.

Thangmual (Fortwhite), Inbuk, Bawipa, Lunmual, Awtaraw leh Khonu kicite mual minthangte hi a, lui min nei deuh pen, Gun, Ciau, Bawinu, Lemro, Mata leh Mong kicite hi. Lih pen bual lian pen hi.

Ki-ukna:

Tang laiin Zogam pen kuama khut nuaiah om loin Zomite amau leh amau ki-uk hi. 1896 kumin Mikang kumpi in ana tawh la-in, India leh Kawlgam pen gam khatin uk khawm uh hi. 1948 kum a Kawlgam in suahtakna a ngah ciangin Zogam pen Chin Special Division kici-in a uk Zumpi pen Chin Affairs Council kici hi. 1974 kumin Zomite in State ngah uh a, Zogam pen Chin State kici a, Zo Zumpi pen Chin States People’s Council kici Zo Zumpi pen amasa in Rangoon ah om hi. Tua panin Kawlpi (Kalemyo) ah kisuan a, tua pan tawl khat khit ciangin Haka khua ah kikhin kik a, tu takin tua lai munah om hi.


Biakna:

1. Khanglui Biakna:

Ni dang laiin Zomite in dawi leh kau, sing leh suang bia uh hi. Mual leh guamte kihta in vokno akno tawh kithoi uh hi. Dawi nam tampi inn dawi, gam dawi a bia uh hi. Hih bang biakna pen Mikang pau-in Animism kici a, leitung mi khempeuh phial in tanglai in tua bang upna leh biakna a nei uh hi. Kawlte in zong Buddha biakna a zuih ma un hih bang khanglui biakna mah zui hi dingin ki-ummawh hi.


2. Pau Cin Hau Biakna:

1900 pawl ciangin gan tawh kithoih dawi biakna phiatin Pasian khat om hi ci-in upna biakna thak khat Pau Cin Hau in phuan hi. Tua biakna thak pen kibawl phain tu-a Zogam sung bekah hi loin Manipur leh Aizawl gam Zomite tenna dong in kizel man hi. Pau Cin Hau pen Tedim khua Khan Lian leh Cing Zam’ tapa hi a, 1859 kumin suak a, 1948 Dec. 28 ni-in Mualbem khua-ah si hi. Zolai zong phuan ahih manin “Laipian Biakna” zong kici thei hi.


3. Khristian Biakna:

(a) American Baptist Pawlpi: Zogam Lai Siangtho thu hong puak masa pen American Baptist Pawlpi hi. March 15, 1849 kumin Rev. A. `Carson-te nupa Zogam tung hi. March 21, 1902 ciangin zato siam Dr. H. East-te nupa Zogam hong tung uh hi. Missionary masa pen Rev. A. Carson April 1, 1908 kum a sih ciangin Dec. 21, 1908 ciangin Dr. J.H. Cope te nupa hong tung hi. Dr. East pen a gam tawh kituak lo-a dam thei lo ahih manin sawt om loin America ciah kik pah a, a laih dingin zato Dr. J.G. Woodin te nupa Nov. 11, 1910 ciangin hong tung uh hi. Dr. Woodin te 1915 kumin Bhamo-an kisuan uh ahih manin Zogam nasem dingin Dr. C.V. Strait te nupa Oct. 2, 1925 ni-in hong tung uh hi. June 11, 1938 ni-in Dr. Cope a sih ciangin Dr. F.O. Nelson-te 1940 kumin hong tung uh hi. A nunung penin Rev. R.G. Johnson-te nupa February 2, 1946 ni-in hong pai uh a, 1966 kumin ciah kik uh hi. Amau nupa pen American Baptist Missionary Zogam pan a ciah nunung pen ahi uh hi. Hi bangin Zogam ah Khristian Pawlpi hong kipan a, 1940 kumin R.C.M. Pawlpi, 1948 ciangin S.D.A. Pawlpi hong tung uh a, tu ciangin Khristian Pawlpi tuamtuam tampi Zogam ah piang hi.


(b) Khristian Khantohna: Zogam ah tui kiphum masa pen Thuam Hang leh Pau Suan hi a, April 4, 1904 ni-in Rev. Carson in tuiphum hi. Missionary-te leh Zomi Khristian masate in haksatna tampi tawh na hong sep ciangun hi bang tuiphum mihing khan’tohna kimu hi:

1915 – 150

1930 – 1591

1940 – 5514

1950 – 19655

1960 – 37705

1970 – kithei lo

1980 – 69191

Hih pen Zomi Baptist Convention (ZBC) ciaptehna bangin tuiphum sa teng bek hi a, Pawl huam milip hi lo hi. Tua ciangin ZBC pen Zogam sung bek hi lo Kale Valley, Tamu Valley leh Upper Chindwin sung Zomi Baptist kipawlna ahih manin Zogam sung Baptist Pawlpi ahi lo Khristian Pawlpi dangte tawh kigawm lai leh Zogam bup Khristian pha zah pen kithei pan ding hi.


(c) ZBC Tangthu Tawm: Zogam Khristiante pen tawm lai ahih manin 1905 a kipanin pawlpi khat bangin vai pai lai uh hi. 1948 ciangin Tiddim, Falam leh Haka ci-in Association 3 kisuah uh hi. 1953 ciangin hih Association thum tengin Zomi Baptist Convention ci-in kipawl khopna phuan uh hi. Tu ciangin ZBC pen Association tuamtuam 14 kipawlna hi a, Zogam sung Baptist bek hi loin a kiima Zomi Baptist te zong kipawl uh a, Tiddim, Falam, Haka, Kale Valley, Tamu Valley, Kalemyo, Thantlang, Matu, Tonzang, Kuki, Siyin, Zo, Thado leh Zotung ci-in Pasian nasep khopna hi. Tu-in ZBC pen Burma Baptist Convention sungah Karen zomin Convention thahat pen a nihna ahi hi. ZBC General Secretary masa pen Sia Hau Go hi a, tu laitak a sem pen sia Hrang Tin Khum hi. ZBC in Kawlgam bup BBC sungah pan mun a tuamtuam len ngei a, tu laitak BBC President zong Zomi Sia Tial Dum ahi hi.


Lai Thu:

I gen sa bangin Tedim gam panin Pau Cin Hau in lai bawlin Zomite pen lai nei minam khat suak hi. Tua lai pen a tungin laimal 1053 bang hi. Tua pen kipuah phain laimal 37 kisuak sak hi. Hih laimal tawh biakna thu, tangthu leh late kikhumin Tedim gam bek hi loin Manipur gam dong kizang ngei hi. Hih Zolai tawh 1931 kumin British and Foreign Bible Society kici Lai Siangtho Khen Pawlpi in zong Mualtung Thuhilhna teng bu 500 khen ngei uh hi. (Tua Laibu pen India Bible Society in London Bible Society tung panin ngah ding a hanciam laitak hi). Kumpi lam panin Census of India, 1931 Volume XI; Part 1 laimai 194-5 sungah “Pau Cin Hau Script” ci-in kikhum hi. 1917 kuma Zomi French gam paite in hih Zolai zangin inn lamte tawh lai kikhak thei uh hi. Tu-a a kizang Mikang laimal bang loin Zopau pen hih Zolai tawh a awsuah a man lianlianin kigelh thei hi, kici hi. Tangthu a kigen savun tunga kigelh lai, uipi in a nek mang bang hi nawn lo ahih ciangin hih lai pen Zogam in a ngaihsut phat mahmah dingin kilawm hi.


Mikang laimal tawh 1915 Dr. Cope in Mattiu bu Tedim pau-a a khet pen Zogama laibu kibawl masa pen hi. 1932 kumin Thuciam Thak bu kikhen a, 1977 ciangin Lai Siangtho buppi kikhen hi. 1932 kuma kikhen Thuciam Thak bu pen Zogam ah muh ding om nawn lo hi. Burma Bible Society ah bu khat kikhen hi ci-in Sia Kam Khaw Thang in gen a, London University library ah bu khat mah om hi ci-in “Tiddim Chin” kici laibu bawl Prof. Henderson in gen hi.


Haka pau tawh 1920 kumin Lungdamna Thute leh Sawltakte Tangthu a kikhet cil kum hi a, 1940 in Thuciam Thak bu kikhen a, 1933 kumin Lai Siangtho bupi kikhen a, Falam tawh 1933 kumin Lungdamna Thu bute, 1937 kumin Thuciam Thak kikhen a, Lai Siangtho buppi pen a kibawl laitak hi. Zotung leh Ngawn pau tawh zong Lai Siangtho bu nono kibawl hi.


Sang laibu tawh kisai-in Dr. Cope in Tedim, Falam leh Haka pau tawh Class IV dong 1925 in na bawl khin hi. Dr. Cope in missionary ahih hangin Kumpi ah Sang Mang (Inspector-of-Schools – Chin Hills), na sem ahih manin Sang Mang a sem lo missionary te nangawn tu dongin “Sang Mang” kicihlawh hi.


Ni dang lai-in Zogam ah kikawmna haksa-a, khua muhna lah toi ahih ciangin gam khat leh nam khat ahih hangun kampau tuamtuam na piang hi. Tu hun leuleu ciangin kikawmna kiphakna tam, pilna siamna zong khang ahih manin khat leh khat pau leh ham kitheihna zong khang hi.


Minam Min:

Tu-a hih lai gelhna sung ah kizang mah bangin Zomi leh Zogam cih pen a tunga kipanin a kizang tawntung hi a, Mikangte leh a pualam mi nam dangte in Chin leh Chin Hills ci-in ciamteh uh hi. Tedim gam pana lal Aizawl gam leh Manipur gam a tung mi pawl khatte i kilawh i kisapna khat Paite kici Zogam gen loh Tedim gamsung mahmah a zong a kizat loh pen mi tam pi-in lamdang sa in a hang kithei nuam ciat kha ding hi. Tua tawh kisai-in Census of India 1931, Vol. XI, Part 1, laimai 184 sungah: gamsung minam ciaptehna sungah Paite cih pen kiphiat hi. Bang hang hiam cih leh Zogam Mangpi (Deputy Commissioner of Chin Hills) in a genna ah Paite cih min pen Falam gam mite in Zogam sak lam (Northern Chin Hills) a teeng Zomite pen Thahdo hitaleh Zote hitaleh, Sukte hitaleh mi namte a cihna uh kampau hi a, amau minam min, amau kilawhna min hi lo hi ci hi.


Thukhupna:

Zogam tangthu, Pawlpi tangthu leh minam tangthu cih bang a kicinga gelhna laibu omlo a, a om sunte zong Mikangte gelh ahih manin ei theih nop leh deih lam thu tuang kim lo hi. Missionary te hong paina thu a kigelhna laibu thum ka et leh a ni a kha a tuam ciatin kikhum a, Rev. Nelson hong tun ni leh kha a kikhumna om lo hi. Zogam sazian (statistics) a kikan hangin kingah zo lo hi. Zogam lai sim thei en thei (Literacy percentage) ahi zongin, Kawlgam bupa Zomi pha zah ahi zongin a thei om lo hi. I gam i lei sazian thei kei leeng a khang a kiam i hih bangci kitheih ding hiam? Tua ahih manin 1981 gambup kisimna (census) pen lim taka theih sawm ding ahi hi. Mai lam hunah thu a kicing zaw a kan, a gelh hong om pah ding lamen hang. Bang hang hiam cih leh Pasian in a bawl sa na khat peupeuh kep loh don loin a mawkna in nusia ngei lo hi. Leitung leh a bawl sa na khempeuh a uk ding, a keem dingin mihing bawl hi. A bawl sa Eden huan a keem ding a hah ding, a puah dingin mipa koih hi. Tua ahih ciangin minamte Topa ahi Pasian in a bawlsa, a piansak Zomite leh Zogam zong Ama deihna tawh kituakin, Ama vangliatna dingin a keem ding, a cing ding, a zun ding mipa koih peuhmah ding hi. Tua mipa pen nang leh kei hi hang.#Zomi Daily pan Ka lak kik


Rev.Khup Za Go

Tuesday, April 12, 2022

CIKHA KHUA TANGTHU
Cikha pen Tuivai lui leh Cikha lui kituntuahna mun zang teng hi-a, Tuivai lui gal ah Khuadam zang leh Kansau zang omin Cikha lui khanglam Tuivai lui tawh kikalah Mauvom zang om hi. Mauvom zang lamah Mikangte in Vanlengtual khat to uh aa galpi nihna hun sungin vanleng tu zelzel hi. Cikha zang lam teng ah kumpi te camp (giah phual) tuamtuam sat uh aa, Khuaivum gam sunga taaksing haam teng phukin set singatna tawh at ziahziah uh hi. Singatsate India gam lamah zuak to hi. Set singatsate zan ciangin meivakin zang uha amau omna teng mei tang zihziah hi.
1943 kum Japan ten hong sim toh uh ciangin Cikha camp a om khempeuh zong a mawtaw te uh nusia in India gam ah tai to uh hi. 1945 kum galpi nihna hong ven ciangin, Cikha zang lam hong paipai uh ciang in zang lo khawh ding hong lung lutin Pu Cin Za Thawng makai in a maakte Pu Gin Suan leh Pu Gin Zam te tawh zang lo khawh ding hong kipan uh hi. Mauvom khua pan tai 5 tai 6 bang gamla a vaikuanna haksa lua ahih manin buk lamin hong teeng uh hi.
Tua banga a ten hun sungun Khuaivum khua hausaten nawngkai sak den a hih manin, Cikha pen khua kip khat a suah theih nadingin 1956 kum ciangin Tedim a om a naupa Pu Tuan Khaw Kham (assistant public relation officer - APRO) panpihna tawh Tedim vuandok zum ah ngetna lai khia uh hi.
Khua kip suah nading ngetna lai khia cih thu a ki zak ciangin a gam nei Khuaivum khua hausate in kankuatna lai 1957 kum ciangin Tedim Vuandok zum mah ah na khia uh hi. 1958 kum ciangin khua kip piak tham maw piak tham lo cih thukan mi pawl khat hong pai uh hi.
Tua kum mahin palik hong kikoih ding cih thu om a hih manin, palikte hong om theih nading inn lam dingin hong kisawla, Cikha, Kansau, Khuaivum khua te pan kihuan hi.
Khua kip suah theih nading inn phazah zong kicinga, palikte om nading innte zong kizo ta hi. Tua hi a 1959 kum kipat lamin khuakip ngahna laipi tawh Pu Cin Za Thawng Tedim pan Cikha hong ciah hi. Tua hunin Cikha khua pen Khuaivum khua pai tohna taak mual dung nuai ah kitenga inn 20 khawng tawh a dim hi pah hi.
Kumpi in khua khantoh nading a tuamtuam hong vaihawmsak a, khuata zato, kumpi tan 7 sang, ATO-Myo-UK, kumpi vanzuakna, lo kho zum cihte zong hong koih sak pah hi. Ahi zong in Pu Cin Za Thawng pen khua kip a ngah nading gimna tawlna tampi a thuak khit zawh 1964 kum November ni 4 ni-in a it a ngaih a zi a ta, a u a nau, a khua a tui nusia-in hong sihsan ta hi.
*Cikha khua tuahna:* ATO Kham Khan Pau a om lai in Mauvom gam taangpi a kici kuama teen lohna ngalbulo hompi lakah ATO zum, a inn, laiat pa inn leh peon pa inn kilam hi. 1969 kum ciangin ATO Kham Khan Pau te Kaptel transfer in ATO Thawng Cin Suan hong tung to hi.
Cikha ATO zum leh innte, Pa Cin Khaw Zam, Pa Thang Khan Dal, Sia Langh Sawm Mang te kikumin Cikha khua lui teng Cikha sanginn leh tualpi gei Tedim leh Imphal lam dung ah tuah dingin ni khat, ATO Thawng Cin Suan leh police station officer Kham Khan Dal te ki hopiha, hong thukimpih uh a hih manin 1970 kim sungin inn 10 kituah pah in, a kumkum in inn tampi kituahtuah hi.
Ni khat, Pu Cin Za Thawng tawh khua sat khawm Pu Gin Suan in, nang, Langh Sawm Mang ka khuasatna ah bang hong zong na hiam, na khua Kaptel ah ciah suk mengmeng in ci’n ong tawng ngei hi.
Tua hun pan kipan Cikha khua zong khang to mahmah a, tan sawm sang zong om ta, lupna 16 zato, sikkhau zum, phone, khuaphia mei cihte zong om ta hi.
Khuasatpa khangthu a tom; Mauvom khua Pu Hau Tuan in tapa 4 a neih sung pan a nautum pen Pu Lal Khan Thang hi a, Pi Dim Khaw Niang tawh tapa 7 a neihsa sung pan Pu Cin Za Thawng a u pen a hihi. Amau unau sung pan a neu pen nihna Pu Tuan Khaw Kham bek mah nungta lai-a kum 85 pha ta hi.
*Pu Cin Za Thawng te unau teng:*
1. Cin Za Thawng – si
2. Thawn Khaw Pau – si
3. Kam Cin Dal – si
4. min mangngilh -si
5. a Ni Niang min pi tel lo – si
6. Tuan Khaw Kham
7. min mangngilh – si
*Pi Don Khaw Niang te unau:*
1. Don Khaw Niang – si
2. Zel Za Vung (tel lo)
3. Cin Khan Kap (tel lo)
Kum 1964 October in Khuasaatpa or Hausapa Pu Cin Za Thawng in ong sihsan aa, India leh Kawlgam galkap te in Zongei na tawh thau lot ziahziah in zahtaakna lianpi pia in sivui uh hi.
Pu Cin Za Thawng pen San Thum ngah hi aa, Mangkang kumpi te khuasung ah a om lai tak in sikkhau to, limlang let leh kamphen cih te seem hi. A nu leh pa in zi guan nuam uh ahih man in sam uh aa, Suangphuh khua hausapa tanu neu pen Pi Don Khaw Niang tawh ki teengsak uh hi. Tapa 3 leh tanu 2 nei uh aa, tu laitak in a tanu 2 te bek mah nungta lai hi.
*Pu Cin Za Thawng leh Pi Don Khaw Niang te tate teng:*
Nu Vung Ngaih Lian (w/o Pastor Langh Sawm Mang) – Yangon
Pa Thang Za Dong (si) – Cikha
Pa Kham Khan Thang (si) – Cikha
Pa Zam Khen Pau (si) – Tamu
Nu Niang Khaw Lun (w/o Pa Do Kang) – Cikha
Taangthu a kicing in ciaptehna bangmah om lo aa, a nuai aa a kaikhawm te ii theihsun leh telsun teng ki at ahih manin kicin lohnate hong mai sak un.
A kaikhawm;
Rev. Pu Tuan Khaw Kham
Nu Vung Ngaih Lian
Pastor Langh Sawm Mang

Saturday, July 11, 2020

ZOMITE KI MAKAIH ZIA ETCIAN NA
(An Analytical Survey of Zomi Society)

I it mahmah I ZOMI te sungah aneu pau alian pau in ei Zomi te makai lawhsapna ( leadership crisis) nei hang i ci kheukho a lamdang kasa hi. Ahang in tangtawnga kipan in Zomi te- in Hausa, Siampu, Sikseek, makai nam thum tawh khua a saat ngekngek minampi, tualsung nuntakna ah zong Sialcing upa, Sawm upa, Lawm upa ci- in upa makai a nei diudeu minam liante hi lo i hiam? Cik a makai te langpan a pheng nuntak ngei i hihiam? Bangdia tusansan a makai lawhsam liang a pheng nuntak zelzul khamawk I hihiam? Hici liang in acing omlo tuuno hon bang a, a pheng nuntak zelzul dingin ei kua in hong bum khong hiam guai aw ? Bangdia tual biakna Pusa Pasa I biak lai a thukhual a, atung a i gensa tualsung makai te thumang a, a nungta diamdiam Zomite, Pasian thudam hongtun kum100 val khit ciang in makai dongtuahna ( leadership crisis ) nei saansaan mawk I hihiam? cih nasa lua in keima mimal ngaihsutna kong lui khia hi

I. BAANGKUA TE ( Leaders )

Zomi te i nuntak i khuasak na ah mawk nuntak hethet lo-in innkuan khat nuntakna bek nangawn ah nopna dahna a hong gamtang dingin PANMUN I nei dimdiam hi. BAANGKUA ( Thalloh) i nei a, tuapen innteek te sanggam, beh lel phung te hi in innteek te taang a vai khempeuh ahawm ngam giap giap ding te a hihi Amau te pen tuhun in I gam, i minam leh i Pawlpi te- ah MAKAI ( Leader) i cihcih te a hihi Makai te siam in a makaihna uh a ki pahtaak ciang in , "A makaihna in muibun mahmah ei!" (very effective leadership ) ki ci hi.

II. TANU TE ( Managers )

Innkuan sung panmun vai ah a atung a i gensa Bangkua te ban ah TANU TE ci-in i nei leuleu a tuapen sepding bawl ding khempeuh asem abawl ding te a hi uh hi. Inntek te tanu mokhak tuu te lam kiseh kikoih hi. Amaute vaai a hawm ding te hii lo-in atung a i gensa Bangkua ( Thalloh ) te vaihawm sate a sem khia dingte a hi uh hi. Thu vaihawm ( Makai te ) hi lo'in inntek te kuppih a Bangkua te vaihawm sa te a sem khia ding uh a hihi. Buai sungteng in inntek te neihsa van kuang leh keu tutphah sabuai akipan na khempeuh ama mun
mun ah kep sinsen ding pen TANU te vaipuak ahi hi. Tua bang a na khempeuh khat zong thelthang pelem sak lo, leh vai tasam sak lo - a; a kem sinsen thei te pen TANU SIAM -TANUBEL kici in kipaakta kizahtaak pah hi. Hih TANU TE nasep I et ciang in tuhun a kipawlna khat peuhpeuh ah MANAGER i cih te a hihi. TANU ( MANAGER ) te siam in vai khempeuh alem ciang In atung a BANGKUA - MAKAI te bang in Muibun ( Effective ) ki ci lo in in TANU te Zaptel ( Efficient ) kici hi
Bangkua tawh a kibang MAKAI te lungtup ding pen Muibutna (Effective) hi- I-a ,Tanute tawh a kibang Manager te hanciam ding pen Bel ding Zaptel ding ( Efficietcy ) ding bek a hihi.

III. MAKAITE LEH MANAGER TE
( Leaders and Managers )

MAKAI lawhsapna vai a thu hizah la hizah kong gen napen Zomi te in MAKAI (BANGKUA -Leader ) leh (TANU -Manager) te a siamna leh a vaipuak uh a kilamdan lam phawk kha lo- in mii khempeuh Makai siam ding vive in I lamen khathong hi. Na hihiau lo hi. Makai siam tampi Manager zong a siam om a Manager kim in Makaih siamna nei lo uh a zong utlo lai uh hi Zomi te" Makai dongtuahna ( Leadership crisis) tawh kisai in iphawk ding in ka gen nuam hi.

1. Mihon tawh kizom kipeh in nasep vaipuak anei khempeuh Makai ( Bangkua - Thalloh ) siam hi laizang lo hi. Lamen lua kei in. Nalung kia in na khasiat na hong tam ding hi Zum nasem khempeuh makai hi zenzen lo hi. Kumpi ualian khem peuh zong makai hi zenzen lo hi. TANU - Manager asiam uh leh siam kha thei bek ding hi.

2. I minam sung ah Gam leh Minam makai( Political leader) dingin Makai siamna nei a, Minam zong vei acih in vei in M hu Minam makaih ding lawpna le lungthawhna ( Motivation) a nei leh University pan in Politics taawh kipeh ( related subjects like Political Sicience, Law, IR , History etcs.) asin te sung pan in I minam makai ding i ngah zawh ding kisam mahmah ding hi Tampi tak zong om ding a tuate i tawsawn i phungvuh zawh ding kisam ding hi. Gen phapha nuam ing. Tuhun i Minam Makai ding in Khangthak pilna a nei University Sang ong te leh Minam veina LUNGPHUT(Motivation) nei te I kisam hi.

Makai ( Leader - Bangkua) leh Manager - Tanu) a kilamdan zia a kitel zawdeuh khak leh ci in thupiang khat Kong gen nuam hi. Kum 1970 pawl in Kawlgambup Tuiphum Pawlpi Kipawlna (MBC) Thu Zeekpi General Secretary
ding in a ki zahtak mah Leitung Laisiangtho Sang minthang Yale Divinity Shool sangong makaih siam Rev. U Ba Hmyin mipi deihna tawh kipeh hi. Tuaciang in Amah in " Kei General Secretary ding in nong deih takpi uh leh Kei Hong huh ding Associate Genetal Secretsry dinging Rev. Mahn Poway Hong koih sak un " ci ekh hi. Amah kideih lua a hihman in Rev Mahn Powav pen Pwo Kayin Baptist te kiang ah Klingon a, amau in zong Hong it ngam lo-in Hong pahpah uh hi.  Rev. Mahm Po Way pen Supply Menzi pensen hi a Manager so pen kuama mai ah a tai lo ahihi. MAKAI  (Banfkua ) siam Rev u Ba Hymin leh Manager ( Tanuk) siam Rev Mahn Poway Hong kithuah uh ciang in amau tuak ah siam tuak uh ahih man in minam ( racial ) Convention sim ah  cikmah cikmah a kinei ngei khia lo LOGISTIC CONFERENCE Hong bawl pih uh a Baptist nasepna khangto mahmah pah hi Makai ( Bangkua) leh Manager( Tanu ) pen atuam tuak hi a sem khawm thei le uh mazang mah mah uh hi.

V. MAKAI DAWL TUAMTUAM TE
( Levels of Leadership)

A. LEITUNGBUP HUAP MAKAI ( World level)
Leitungbup makaihna ah a kihel zo ding pen haksa in kikhaat mahmah a mi tampi neih zawh ding zong hi lo hi. Pasian in ei Zomi te hong angvan a dawi havang kal ah Pu Hau Do Suan le Pu Hau Khan Sum te i nei a I angtang hi. Sawtpi hong cidam ding uh leh amau te banzom ding i lawhsap loh na ding thu i nget nget ding a hi hi.
Hi bang leitungbup mun sangpi ah bel mitampi tun zawh ding hi lo in zong tup masak a neih ngam loh hi phot hi. Tu a i Pu tegel mah bangin a muibun ( effective )  mi tawm khat kisam hi hang !

B. GAMBUP DAWL ADING (National level)

I teena Kawlgambup dawl a ki hel zo ding Makai ( Bangkua leh Tanu ) siam tampi I kisam hi. Minam makai ding ( Politicians ) ding pen i minam vei taktak leh makaih siamna taktak a nei mi pawl khat i kisam hi. I minam kalsuan zia ding leh i mailam ding muhkholhna ( Vision ) nei in tua a muhkholhna uh mipi te in zong mukhol thei a, amau muhkholhna ah i pan huan theih na ding in hong hup thei leh hong hup zo ding khop a thugen siam Makai ahih ding uh kisam hi. Zuau gen hathat mawk a mi khem thei thugen siam pawl khat om hi. Makai taktak ( politicians) te pen zuau mut thei dangnaal mawkmawk MUTPU te hi lo in thumaana ( integrity) nei a; mihup thei khop ding in mihon mai a thugen ( public speech) a siam te hi ding hi. A thugen uh leh a nuntak zia uh, leh asep abawl uh kituak hamtang ding hi. Hibang Makai (Bangkua) siam taktak pen I minam sungah a tampen thum leh li kaan I kisam kei hi.Thu haksa ,( issue ) khat peuhpeuh i tuah khak ciangin amau teng hong kikum in amau hong makaihkaih na I zuih siam ding kisam hi. Manager ( Tanu) leuleu bel tampi I kisam hi. Pasian hong piak I kumpi ulian khempeuh Tanu ( Manager) siam hong hi hen la, i khua i tui tek ah i Hausa i Upa khempeuh Manager ( Tanu) siam vive hong hi le uh, i gam i lei kalsuan na hong zang mahmah ding hi. Makai ( Bangkua ) siam mahmah tawm I kisam a Manager ( Tanu) siam mahmah tampi i kisam hi.

Thu hizah, la hizah kong suut buang in Minam Makai ( politician) te nungtolh theihna leh vanghem theihna ( pitfalls of political leaders) nam li gen loh ding hi sa thei lo ka hihman in kong gen hamtang nuam a tua te in;
Power ( Vaang )
Popularity ( Minthanna )
Prestige ( zaneihna )
Property ( Neih leh lam )
Makai khat a hihman uh tawh thuman tak in atung hamphatna nam li te angah ding uh a kilawm zah angah sa uh zong hi kha ding a, a hizong in huaihamna tawh angah ding a kilawm zah sang a tam zaw aham, aphaam, a luah uh ciangin amakaihna vaan.g uh a kiam suk duaiduai ta hi thong hi. Amin un bangmah man nawn lo khong hj

THUKHUPNA
ZOMITE Makai lawhsam hang ci- in i lui lui a i zaithha pat bangin a neem duaiduai hi. Mi, Manager ( Tanu ) siam kimlaai Makai ( Bangkua ) dingin lamen khial kha I hihman in a lungkia kha pak bek i hi hi. Lungkia het kei ni. Tulai Zomi tuailai momo te sung ah Makai ( Bangkua) siam ding tampi i nei a, Manager ( Tanu ) siam ding zong a vum in vum hi. A beisa hun in hih tegel gawmkhawm nianua kha i hihman in kuate MAKAI (Bangkua) kuate MANAGER (Tanu) cih i khen siang theih loh man bek hi
A sawt lo a hong paih khia ding Zomi momo te sung ah Makai- Bangkua siam ding tampi nei hi hang! Mukhol zo ing! Lung lau kei in. Tua Makai te hong pi nana Zomi khem peuh in I zuih iailiai ding bek hi ding hi Pasian in ZOMIBUP MINAM MAKAI ding asawt lo in hong pia tahen!

Rev. Dr. Pau Khan En

Saturday, May 14, 2016

Facebook setting bawl dan ding

ၤFacebook ရဲ ့အေကာင္ ့ setting ေတြကို ကၽြမ္းကၽြမ္းက်င္က်င္ နားလည္သေဘာေပါက္လိုသူမ်ားအတြက္ပါ။
ဒီအေၾကာင္းေတြကိုနားလည္ သေဘာေပါက္သြားျပီဆိုရင္သူငယ္ခ်င္းတို႔့အေကာင္ ့ေတြဟာလံုျခံဳမွဳ ရိွလာမွာျဖစ္သလို မသိနားနိုးနဲ ့ ထိတ္လန္ ့ေၾကာက္ရြံ ့ေနစရာမလိုေတာ ့ပါဘူး။
တခ်ိဳ႔သူငယ္ခ်င္းေတြဆို Like မရတာတို႔...Security Code ေတာင္းၿပီး FB သံုးမရေတာ့တာေတြရယ္..Account Hack ခံရတာေတြမၾကံဳရေအာင္ ကိုယ့္ရဲ႕ Facebook Setting ထဲ၀င္ၿပီးလံုၿခံဳေရးစနစ္ေတြတိုးၿမင့္ထားလို႔ရတယ္...
သိျပီးသားသူငယ္ခ်င္းေတြလည္းရွိမွာပါ။ဒါေပမယ္ ့အေျခခံကေနစျပီးေလ ့လာနိုင္ေအာင္တင္ေပးလိုက္တာပါ။
General account settings
---------------------------------------------------
Name =ဆိုတာကေတာ့မိမိနာမည္ပါ။
Username =ကေတာ ့မိမိအသံုးျပဳေနတဲ ့အေကာင္ ့နာမည္ပါ။ သူ ့ကိုသူငယ္ခ်င္းေတြကို မိမိလိပ္စာေပးတဲ ့ေနရာမွာအသံုးျပဳလုိ ့ရပါတယ္။
Email =ကေတ့ာမိမိရဲ႕အီးေမးလိပ္စာပါ။
Networks =ဆိုတာက
သာမန္userတစ္ေယာက္အေနနဲ ့မသံုးပါဘူး
Language =ဆိုတာကေတာ ့ဘာသာစကားေတြေျပာင္းတဲ ့ေနရာပါ။ facebook ကိုျမန္မာလိုသံုးခ်င္သူမ်ားအတြက္ဆိုရင္ေတာ ့ အဲဒီေနရာမွာ ျမန္မာလိုေျပာင္းလဲသံုးစြဲလို ့ရပါတယ္။

Security settings
---------------------------------------
ဒီေကာင္ေလးကေတာ ့မိမိတို ့ရဲ ့အေကာင္ ့လံုျခံဳေရးအတြက္မျဖစ္မေနသိထားသင္ ့ပါတယ္။ေအာက္မွာ
အေသးစိတ္ကိုရွင္းျပေပးထားပါတယ္။

Secure browsing
-------------------------------------
ဒီေကာင္ေလးကိုေတာ ့ virus ,spam , hacker ေတြရန္မွကင္းေဝးေအာင္အသံုးျပဳပါတယ္။Edit ကိုနိပ္ျပီးအမွန္ေလးျခစ္ထားေပးရင္save change လုပ္ထားေပးရင္ အကာအကြယ္တစ္ခုေတာ ့အေထာက္အကူရပါတယ္။

Login notification
----------------------------------
ဒီေကာင္ေလးကေတာ ့မိမိတို ့ account ကို အသံုးျပဳတိုင္း message ေလးနဲ ့မိမိကိုသတိေပးပါတယ္။
ဒီေနရာမွာ အီးေမး message လိုခ်င္ရင္ email message ေနရာမွာ အမွန္ျခစ္ေပးထားရင္ မိမိတို ့အေကာင္ ့ကို ဝင္ေရာက္တိုင္း မိမိရဲ ့အီးေမး ကို message ပို ့ေပးမွာျဖစ္ပါတယ္။

Login apporvals
----------------------------
Login apporvals လုပ္တယ္ဆိုတာကေတာ ့ unknow browser ေတြနဲ ့မိမိတို ့အေကာင္ ့ကိုဝင္ေရာက္မယ္ဆိုရင္ မိမိ ခြင္ ့ျပဳ ခ်က္ရမွာသာ ဝင္ေရာက္လို ့ရပါတယ္။
ဒီေနရာမွာ မိမိက ကိုယ္ ့ရဲ ့ password ကိုေျပာျပျပီး တစ္ျခားသူငယ္ခ်င္းတစ္ေယာက္ကို ဝင္ခိုင္းသည္ထားအံုး မိမိရဲ ့ခြင္ ့ျပဳခ်က္မရရိွပါက ။မိမိအေကာင္ ့ကို ဘယ္လိုမွဝင္ေရာက္လို ့မရနိုင္ပါ။။တကယ္လို ့လံုျခံဳေရး တိုးျမွင္ ့သည္ ့အခါမ်ိဳး တြင္သံုးနိုင္ပါသည္။

Get started ကိုနိပ္လိုက္ရင္ မိမိတု္ိ ့ account ကို login ဝင္တိုင္း ဖုန္းကေန security code ရယူျပီးလံုျခံဳေရးကိုနွစ္ထပ္ ထပ္မံတိုးျမွင္ ့လို ့ရပါတယ္။

Code generator
----------------------------------
Code generator ဆိုတာကေတာ ့facebook application ကို code gerneate နဲ ့ လံုျခံဳ ေအာင္ ျပဳလုပ္ျခင္းပါ ။

အသံုးျပဳခ်င္တယ္ဆိုရင္ set up ကိုန္ိုပ္ပါ။မိမိ password ကိုထည္ ့ပါ။ျပီးရင္ sumbit ကိုနိပ္ပါ။

မိမိၾကိဳက္တဲ ့ security code ကိုထည္ ့ပါ။

App password
---------------------------------
App password ဆိုတာကလည္းလံုျခံဳေရး ကို ထပ္မံတိုးျမွင္ ့ထားတဲ ့( special password ) ပါပဲ။ဒီေကာင္ေလးကို မိမိတို ့ login ဝင္ေရာက္တိုင္း တစ္ၾကိမ္သာအသံုးျပဳလို ့ရပါတယ္။
login apporvals ကိုမိမိကအသံုးျပဳထားတယ္ဆိိုရင္ တစ္ခါတစ္ေလ အေကာင္ ့ဟာ tempoary lock က်တဲ ့အခါမ်ိဳးမွာ app passsword နဲ ့ဝင္ေရာက္လို ့ရပါတယ္။အသံုးျပဳမယ္ပံုေလးကေတာ ့

Account Settings > Security)
Find the App Passwords section and click Edit
Click the Generate app passwords link
Type in the name of the App and click Generate Password
Go to your app and use that password to log in

Trusted contant
--------------------------------------
Trusted contant ဆိုတာကေတာ ့မိမိရဲ ့အေကာင္ ့lock out က်သြားခဲ ့တဲ ့အခါမ်ိဳးမွာ သူငယ္ခ်င္းတစ္ေယာက္ေယာက္ရဲ ့အကူအညီနဲ ့ျပန္လည္ရယူခ်င္ရင္ဒီမွာ မိမိသူငယ္ခ်င္းနာမည္ကို ေရြးထားေပးျခင္းအားျဖင္ ့ မိမိ အေကာင္ ့ lock က်တဲ ့အခါမွာ အကူအညီရနိုင္ပါတယ္။
ၾကိဳတင္လုပ္ေဆာင္သင္ ့တဲ ့အခ်က္ကေလးပါပဲ။အသံုးျပဳမယ္ဆိုရင္ choose trusted contants ကိုနိပ္ျပီးမိမိ သူငယ္ခ်င္းေတြကို add လုပ္ထားနိုင္ပါတယ္။

Trusted browser
-----------------------------------

Trusted browser ဆိုတာကေတာ ့မိမိရဲ ့ facebook အေကာင္ ့ကိုဝင္ေရာက္ခဲ ့တဲ ့browser ေတြကိုၾကည္ ့ရွဴ ျပီးေျခရာေကာက္နိုင္ပါတယ္။ဖုန္းနွင္ ့ဝင္ေရာက္သြား
တာလား Windows နွင္ ့ဝင္ေရာက္တာလားဆိုတာကြဲကြဲျပားျပား သိနိုင္ပါတယ္။

Where You're Logged In
-----------------------------------------------
Where You're Logged In ဆိုတာကေတာ ့ မိမိ အေကာင္ ့ကိုအသံုးျပဳေနတဲ ့ေနရာ ရယ္ windows ရယ္ browser ေတြကို တိတိက်က် ေျခ ရာေကာက္ နိုင္ပါတယ္။ ( history လုိက္လုိ ့ရပါတယ္)

Decative account
------------------------------------
Decative account ကိုေတာ ့လံုးဝ(လံုးဝ) မနိပ္ပါနဲ႕ဗ်ာ facebook ၾကီးကလြမ္းသြားပါလိမ္ ့မယ္။Decative account ကိုႏွိပ္မိရင္ ကိုယ့္ရဲ႕ account သံုးလို႕ရမွာမဟုတ္ေတာ့ပါဘူး။

မွတ္ခ်က္>>>>> post ေရးသားသူေရာ့ဖတ္႐ူးေလ့လာသူေတြပါေလးစားလ်ွက္
( ရရ )

Via Khant Naing

Tuesday, April 19, 2016

Union of Burma leh Zomite

Dear Zomi U leh Nau aw
Kawlgam leh Zomite gamvai tangthu tawm a huampi et kakna nei nuam hang. Kawlmi te lungsim puakzia, Zomite lungsim puakzia te pen tangthu tungtawnin tampi kimu thei ahih manin, pilna in la thei leng mailam kalsuanna tampi phatuam ding cih deihna tawh hi lai ong at hing.Tua teh Zogam ah ei lam Zomite gamvai tangthu leh dinmun zong tawm ka at aa, mailam ah khantohna ding deihsakna bulphuhna hi pi pen hi.  Hih laipen aman pen cih hilo ahih manin a thuman zaw, a kipelh aom nong theihsak dinguh zong lungdam takin kongmuak hi.

2015kum Kawlgam kiteelpi ah Zogam panin ZCD in hita leh amun dang khempeuh phial ah NLD in ong gualzawhna ong ngah hi. Pamun hoihtak ong ki ap bek thamlo in Kumpi thak in nasep kipan ta in tu ciangciang nawngkaina om hetlo ahih manin I lungdam phadiak lai hi.  A sawtlo in a khangto gamte bangmah in ei gam zong zinghuan nitak huan, silh leh ten ding tawh lungkham lo in, cinat ciangin zato hoih nei ding, sih hun lopi in si nawnlo in khansau ding, I tate in pilna siamna lam ah mi dang gamdang tetawh kikim in, gamdang mundang ah utlo pi in paikul nawnlo ding aa, inn phual zang panin sum zongin innkuan nuamtakin ih om khop hun ding ong sawt nawnlo ding hi cih pen ei lametna hi. Hih bangin I lametna tampi kawmkal ah kidop huai, theih huai thu pawlkhat I lungngaih dingin ka lunggulh hi.

Kawlte ki ukna tangthu tom leh a gam
“Kawlte kipatna Tagaung pan hi” cih Kawlte paunak ah aom hangin tua hunin  Kumpi pen India Prince te leh Pyute hileh kilawm ahih manin ih tangthu ah Kawlte ukna pen Pagan Dynasty pan a tawpna Kongbawng Dynasty ( AD 1044 – 1885 ) in ciamteh uh hi. Hih Kawlte ukna sungah Zogam leh Kachin gam pen uk kha ngeilo hi ci-in  Dr. Thant Myint-U in siangtak in gen hi.  Kum 850 kikal sungin ukna gam leh a thahat kikhel kawikawi hi. Shan te hat zel, Mon te hatzel, Kawlte hatzel cih bangin ki uk na leh a ukte ki khel kawikawi ah a ukna mun zong kikhel kawikawi in, atawpna pen ahi Mandalay pan Thibaw Min hunin Mangkangte ong lutta ahih manin Kawlte kumpi tawh ki ukna hun ong beita hi. Hih Kawl kumpite uk sungin min leh panmun kituh in unau khat leh khat sisan luanna pen om den hi. A minthang phadeuh pen  Thibaw Min ama kumpi tutna a kip na dingin a sanggam 70 val bang cikzethuai huai takin that mang hi. Kawlte paunak ah gal nam 5 om in, tua sungah a uk kumpite zong kihel zen hi ( Kumpi, Meikang, Tuikhang, Guta leh galte ). Kawlte lungsim limlim ah Kumpi ahih leh thunei ding, ama thu bek tawh nasem ding , cih khat om in panmun angah nangin zong na khempeuh sem ngam lel mawk uh hi. General Aung San leh a pawlte aki suamlupna zong tua hang abulpi pen hi pah hi.

Mangkang ten Kawlgam thumvei do in (1824,1852,1885kum), Kawl kumpi pa India ah innsung thongkia sak uh hi. 1886kum 1st jan in Kawlgam bup Mangkang khutsung tungta hi ci in tangko uh hi. Suahtakna ngah ciangin zong  Kumpi pa bel si khin himah leh guh ai zongin lak kik dingin vaihawmna om lo hi. Mipi in ki it lualo leh kiphawk lo cihna hi. Tua hunin suahtakna ding makai khempeuh phial Communism pakta mahmah uh ahih manin Kumpi ki ukna lamah paikik ding ngaihsutin neilo uh zong ahi hi. Mangkangte in Zogam zong 1896kum aa kipan Chin Hill Regulation Act tawh ukna ong kipan uh hi. Kawlte ukna nuai ah omlo ihihna ong kilang sak mahmah hi. Tua hangmah in zongin a tuam in ong uk aa Zogam, Shan gam, Kachin gam leh Karenni gamte a tuamin ong uk hi. Hih Mangkangte ukna ukna bulphuh in Panlong Agreement  ong piangkhia ahi hi.  Kawlte ukna ah om hi le hang kumpi pa akimat khitteh a gamkhempeuh laksa hi in, Kawl kumpipa aki mat hangin Zogam, Kachin Gam leh Shan gamte hamsa pi in la zo bek uh hi. Tua hun ma in Zomite ei le ei a ki ukte ihi aa dinmun kician a nei khin mahmah I hi hi. Mangkangte ong ukna hang leh Sangmang te hangin ih khua muhna tampi ong khangto beh lai hi. 1917kum in Piantit galmai I paina hangin I khuamuhna ong khangto in mite khantohna ki mu kha bek hilo in minam dangte tawh iki zop kipatna zong ahi hi. Paaltan kilut in ih tuntun ih sepna peuhpeuh ah a thuman acihtak in ong kithei aa, tuni dong mah in I pute cihtakna hangin Zomite acitak minam ci in ong kiciamteh hi.Mangkangte ong uk ma, ei leh ei I ki uk hun lai in thuman leh cihtakna tawh akalsuan minamte ihih na kimu thei hi.


Mangkang kumpi tungpan suahtakna
Leitung khuahun luanzia nakpi takin ong kikhel in, Galpi nihna huhau in Mangkang kumpi in aneihsa gam leh leitangte kep zawhna ding tha nei nawnlo uh hi. A kahthak Mangkang kumpi pa Clement Attlee makaih Labour Party in  a neih uh gamte kep tentan ding sangin suahtakna piak ding deihzaw uh hi. General Aung San makai in mualmite hong zawn a, amah muanna bek tawh suahtakna lakkhawm dingin I makaite na thukim uh hi. Suahtakna lak cil in Kachin, Shan, Zomi, Karenni leh Burma ci in minam pi 5 tawh Union of Burma ong piang hi. 1948, 4th Jan pan kipan in Kawlte tawh gamkhatin ki ding khawm hi.

Suahtakna ngahkhit pan tuni dong Tualgal om
Mi khempeuh ii zahtak General Aung San hong om nawnloh ciangin mualtung mite tung akamciam uh bangin ong zuinawnlo uh hi. Constitution mahmah zong ah Kawlte bekin thuneihna a neih na dingin bawl uh hi. Kawlte zong amau leh amau ong ki nawkin Communist te thautawi ong kipan uh hi. Kawl galkap te mahmah zongin kumpite ong lehdo mawk uh hi. Tua kawmkal ah Karen te zong ong kipan khengkhang uh ahih manin kinak buai mahmah hi. U Nu makaih Kawlgam kumpi in ahun lap in phelh zolo ahih manin tualgal ong nasia semsem hi. Kawl galkap pawlkhat, Zomi galkapte leh Gualkha galkap te in cihtak takin ma ap anna hangin Yangon kumpi akici khin phial mah taleh  Kawlgam kumpi cih dinmun ong tungkik zo sam hi.

 A huampi in pen a langnih Kawl makaite ( U Nu leh Communist makaite )in “amau cih bek ci tentan in, kikum hiathiat ding cih lam sangin ,  kei cih dan kei sandan a dik pen hi cih angsung deihna thupi sakluat nang hang in hiciang a tung hi” ci in laiat siam U Kyaw Win in ama muhna gen hi. Tua pen man mahmah hi ci ing. Tuni ciang dong tualgal beizo nailo in leitung aa a saupen tualgal in kiciam teh hi. Suahtakna ngahcil tualgal dan ong hi nawnlo in Kawlte leh mualtung mi kikal ong hizaw pian hi. Kawlte’ minampi lungsim khauhluat hang hi in, tun zong abei hi peuhmah lo in DASSK makai ahih manin a paulo uh hi bek hi. Ih tangthu a man taktak ih theih masiah,  sanginn ah I sin tangthu bu a kilaih masaih hih lungsim pen bei hak kha thei ding hi. Kawlte tawh kizopna ah, minam vai leh gamvai ah pilvang huai mahmah hi.

Kawlgam ki teelpi  leh Zogam makaipi te ( 1951, 1956, 1960, (2010), 2015kum )
Suahtakna ngah zawh kha 6 sungin kiteelpi bawl ding himah taleh tualgal ong kipatna hangin kiteelpi om thei paklo hi. Suahtakna ngah cil aa tavuan akipia makaiten kiteelpi dong Chin Affiar Council ong makaih uh hi. Chin Affair Council pen Zogam ong makaih kumpi hi in, Minister khat om aman Zogam bup ong makaih hi. Zogam khenpi 6 in kikhen aa, Tedim, Falam, Hakha, Matupi, Kanpalet leh Paletwa gamke te ahi hi. Tedim pan Pu Capt. Mang Tung Nung hi in, Matupi pan in Pu Vum Kho Hau te tangmi ong hi uh hi. Minister kidam na om aa Pu Vumthu Maung ( Kanpalet ) in Pu Vum Kho Hau zo ahih manin amah pen a masapen Chin Affair Minister ong suak in 1951kum kiteelpi dong sem hi.

Anihna pen Pu Shein Htang ( Kanpelet- 1952-1954kum ), a thumna Pu Zahre Lian ( Falam, 1954-1958kum), a lina Pu Thang Lian ( Falam, 1958kum kha 6 sung), Pu Ral Hmung ( Hakha, 1959kum ), leh a tawpna ah Pu Zahre Lian hikik in (1960 -1962kum) galkap ten thuneihna alak dong sem hi. Ki teelpi thumvei om manin 1951kum, 1956kum leh 1960kum cih bangin ki bawl hi. 1962kum pan 1973kum dong galkap in ong uk in, 1974kum pan 1988kum dong pen U Ne Win bekin thuneihna pan, Socialist Party bekin uk hi. Hih hunsung pen ei lampan Galkap lamah a citak leh min leh za nei Zomiten Zogam ong makaih to hi. Maj. Son Khua Lian ( Tedim, 1962-1972), Col. Khen Za Mung ( Tedim, 1972-1974), Col. Kap Cung Nung ( Falam, 1974-1978), Lt.Col Kim Ngin ( Tedim, 1978-1982), Lt.Col Khai Mung Mang ( Tedim, 1982-1986 ), Col. Son Khua Vum ( Tedim, 1986-1988) cih dan hi. 

1988 pan 2010kum dong galkap temah in tutna ong lakik hi. 2011-2015kum dong pen Galkap puansuah mipi makaihna hun ki ci thei in, Chief Minister pen Pu Hung Ngai ( Mindat ) leh State Parliament Speaker pen Pu Hau Khen Kham ( Tonzang ) te hi. 2015kum kiteelpi pan ong gualzo NLD leh ZCD in Zogam ah ong gualzo hi. Chief Minister pan Pu Lian Luai ( Falam ) hi in, State Parliament Speaker pen Pu Zo Bawi ( Hakha ) in ong makaih ding hi ta hi.

Hoihtak lungngaih ding thu
1) Ei sangin mi a tamzaw kawlte thu ih theih ding kisam, DASSK bang om nawnkei leh ong koici ding?
2) State te ii thuneihna ong tam semsem ding ahih manin State level ah ih dinmun ding?
3)A tunga Zomite Zogam gamvai tangthu enkik leng, ei lam Zomite in mipi teel ki ukna hun ah khetvei zong makai dinmun kingah ngei hetlo mawk hi. Ih pilna, I siamna, I neih I lam kicing leh hawmtawh omlo hi mah ta leh bang hangin makai dinmun ngah zolo ihiam?

Hih a tunga dotna te nang mahmah in hoihtak na ngaihsun dih in. Gambup huam gamvai ah I kimawl dan ding, Zogam ah i mapan dan ding cihte ki ging ding, ki dop dingte aom leh tun kipan pah ni. Ki khelhuai thute aom leh tui bangin kikhel in mun khempeuh ah lut siam ni. Thu leh late kikum liailiai in makaite tungah ngaihsutna hoihte pia dih ni. Makaiten zong , mipi ong piak ngaihsut piaknate hoihtak ngaihsun in sepding ki puah ding aom leh khatvei kipuah kik dih ni. A neu a lian, a moi aham, ki zahtaak siam in i ma nawt khawm ta dih ni. Hih bangin kalsuan leng Zogam bek hilo in Kawlgam leh Leitung bup a makaih zo dingin Pasian ong telsa Zomite ihi hi.

Lungdam
Khup Lian Thang

Ref:
Zahre Lian of Burma, Dr. Stephen Hre Kio
Kawlgam gamvai et phat na, U Kyaw Win
A History of Southeast Asia, Arthur Cotterell
Saw Ba U Gyi leh Minam neute buaina, Mg. Sin Kye
Ih pawk den ding deih ing ( Mih Tuama Soeloh), Col. Khen Za Mung
Saturday’ Son, U Nu
Pu Hang Khan Lian’ thugenna, ZIS
The River of Lost Footsteps, Thant Myint-U